Autorki: Tracy Epton (Uniwersytet w Manchesterze, Wielka Brytania), Lisa Marie Warner (Szkoła Medyczna MSB w Berlinie, Niemcy) oraz Aleksandra Lazic (niezależna badaczka z Belgradu, Serbia)
Praca z pacjentami z grup wysokiego ryzyka w kontekście COVID-19 może przypominać prowadzenie kilku rozmów jednocześnie. Oczywiście musimy przekazać im konkretne informacje medyczne, ale zderzamy się też z całym bagażem, który pacjenci przynoszą ze sobą. Składają się na niego przekonania kulturowe, wcześniejsze doświadczenia z ochroną zdrowia, strach przed stygmatyzacją, sprzeczne komunikaty z mediów społecznościowych czy po prostu codzienne życiowe obciążenia. Nauki o zachowaniu (posiłkujące się m.in. psychologią) pomagają rozplątać te nitki, czyniąc cały proces płynniejszym, bardziej empatycznym i skuteczniejszym.
Jedno z pierwszych wyzwań pojawia się już w chwili postawienia diagnozy. Wielu lekarzy i pielęgniarek obawia się przekazywania wrażliwych informacji – zwłaszcza gdy goni ich czas lub nie są pewni, jak pacjent zareaguje. Z kolei sami pacjenci spotykają się z dezinformacją (np. „te testy są niedokładne”, „COVID to już nic groźnego”) albo podchodzą do systemu opieki zdrowotnej z rezerwą z powodu wcześniejszych, złych doświadczeń. Część z nich panicznie boi się tego, co diagnoza oznacza dla ich pracy, rodziny czy pozycji w lokalnej społeczności.
Wchodząc w taką interakcję, wkraczamy w przestrzeń głęboko ludzką, a nie tylko medyczną. Rozmowy o zdrowiu bywają dla ludzi trudne – mogą czuć się oceniani, zawstydzeni lub pełni obaw, że podjęli złe decyzje zdrowotne. W takich momentach naturalną reakcją jest obrona: pacjenci mogą zaprzeczać potrzebie leczenia, bagatelizować powagę COVID-19 lub twierdzić, że terapia i tak nic nie da. W Kroku 1 naszych rekomendacji opisujemy, jak stworzyć bezpieczną przestrzeń do rozmowy, jak konfrontować fake newsy i jak radzić sobie z oporem.
Gdy diagnoza już padnie, pojawia się kolejny problem: motywacja. A ta rzadko wynika z samego tylko straszenia statystykami ryzyka. Wielu pacjentów z grup ryzyka – zwłaszcza ci, którzy przechodzą chorobę łagodnie lub bezobjawowo – może nie rozumieć, dlaczego muszą natychmiast podjąć leczenie. Inni wątpią w skuteczność leków przeciwwirusowych lub boją się skutków ubocznych. Część osób w ogóle nie uważa się za grupę „wysokiego ryzyka”, a u jeszcze innych decyzję komplikują przekonania religijne lub kulturowe. Na szczęście można spróbować rozwiać te obawy, stosując techniki zmiany zachowań (patrz: Krok 2).
Nawet jeśli pacjent ma ogromną motywację, w trakcie leczenia mogą pojawić się schody. Może po prostu zapomnieć o tabletce, pogubić się w dawkowaniu albo mieć na głowie inne, pilne obowiązki domowe i zawodowe. Co więcej, wystarczy dzień lub dwa lepszego samopoczucia, by pacjenci samowolnie przerwali terapię. Regularne przyjmowanie leków to nie tylko kwestia silnej woli – to przede wszystkim kwestia tego, jak leczenie wpisuje się w codzienną rutynę. Tutaj z pomocą przychodzi proaktywne planowanie (patrz: Krok 3).
Wspieranie pacjentów z grup ryzyka działa najlepiej, gdy nauki o zachowaniu połączymy z wrażliwością kulturową. Poniższe praktyczne wskazówki powinny opierać się na obu tych filarach.
Praktyczne rekomendacje
Krok 1: Stwórz bezpieczną, pełną szacunku atmosferę podczas przekazywania diagnozy
Zacznij od docenienia mocnych stron lub wartości pacjenta – to buduje porozumienie i zmniejsza potrzebę obrony. Jedną z metod radzenia sobie z oporem jest tzw. podejście afirmacyjne. Polega ono na zachęceniu pacjenta (w kilku słowach), by pomyślał o swoich życiowych atutach i ważnych rolach, jakie pełni – np. byciu troskliwym partnerem, rodzicem czy pomocnym kolegą z pracy – zamiast skupiać się wyłącznie na „porażce”, jaką jest infekcja. Taki zabieg wspiera samoocenę pacjenta i sprawia, że chętniej akceptuje on diagnozę oraz kolejne etapy leczenia.
Gdy w rozmowie pojawią się mity lub dezinformacja, tłumacz spokojnie, używając techniki „kanapki faktów” (fact sandwich): przedstaw prawdę (fakty), krótko wspomnij o micie, wyjaśnij, dlaczego ten mit jest błędny i ponownie wróć do faktu, utrwalając go.
Kluczowe jest, aby wyjaśnienia były proste i dopasowane kulturowo, szczególnie w przypadku Pacjentów o niższym poziomie kompetencji zdrowotnych lub z barierą językową.
Krok 2: Używaj jasnych i angażujących narzędzi komunikacji, by budować motywację
Techniki dialogu motywującego – takie jak zadawanie pytań otwartych, aktywne słuchanie i afirmacje – pomagają pacjentom samodzielnie odkryć powody, dla których warto się leczyć. To o wiele skuteczniejsze niż zwykłe przekonywanie.
Warto też sięgać po narrację (np. krótką opowieść o doświadczeniach innego pacjenta) oraz pomoce wizualne (infografiki lub ilustracje, np. prosty wykres pokazujący poziom namnażania się wirusa w organizmie z lekiem i bez niego). Dzięki temu łatwiej wytłumaczyć, dlaczego wczesne działanie ma znaczenie, a abstrakcyjne ryzyko pogorszenia zdrowia staje się bardziej namacalne i zrozumiałe.
Warto zachęcić pacjenta do samodzielnego rozważenia plusów i minusów leczenia, biorąc pod uwagę nie tylko własne zdrowie, ale też otoczenie społeczne (np. „dzięki temu szybko wrócę do sił i będę mógł pomagać rodzinie”). W przypadku osób starszych emocjonalne, krótkoterminowe korzyści (np. „szybko wyzdrowieję, by zobaczyć się z wnukiem”) są często znacznie bardziej przekonujące niż odległe cele zdrowotne (np. „uniknięcie powikłań wielochorobowości”).
Krok 3: Wspieraj regularność leczenia poprzez praktyczne planowanie
Usiądź z pacjentem i stwórzcie konkretny plan działania: gdzie będą leżeć leki, jak połączyć dawkowanie z codziennymi nawykami i co będzie sygnałem przypominającym o zażyciu tabletki. Dzięki temu branie leków staje się automatyczne i nie obciąża pamięci.
Niezwykle pomocne są strategie intencji implementacyjnych, czyli planowanie typu: „jeśli… to…” (np. „Jeśli będę w pracy w porze przyjmowania leku, to wstawię budzik w telefonie i wezmę tabletkę z przygotowanego rano pojemnika”). Pomaga to utrzymać ciągłość leczenia nawet wtedy, gdy zmienia się plan dnia. Pojemniki na leki, alerty i przypomnienia wizualne (np. karteczka na lodówce) to świetne wsparcie.
Możesz również pomóc pacjentowi w rozwiązywaniu problemów z wyprzedzeniem: wspólnie zidentyfikujcie potencjalne przeszkody w przyjmowaniu leków i od razu znajdźcie dla nich rozwiązania. Zachęć też pacjenta do zaangażowania bliskich – rodzina czy przyjaciele często bardzo chętnie pomogą w pilnowaniu zdrowia, jeśli tylko dostaną wyraźny sygnał.
Ponadto, opieka uwzględniająca różnice kulturowe jest kluczowa na każdym z tych etapów. Pytanie pacjentów o ich przekonania, role rodzinne czy preferowany język daje im poczucie szacunku, a wypracowany plan staje się realny do wdrożenia. Łącząc budowanie relacji, wsparcie motywacyjne i praktyczne planowanie, personel medyczny może realnie poprawić wyniki leczenia i zmniejszyć nierówności zdrowotne u tych pacjentów, którzy potrzebują tego najbardziej.
Tłumaczenie: Iga Palacz-Poborczyk (Uniwersytet SWPS), Zofia Szczuka (Uniwersytet SWPS)
