Kyra Hamilton, Griffith University, Australia i Amy Peden, University of New South Wales, Australia
Utonięcie jest główną, ale w dużej mierze możliwą do uniknięcia przyczyną śmierci i obrażeń, która pozostaje niedostatecznie rozpoznana. Jeden powszechny mit: utonięcie nie zawsze jest śmiertelne. Definicja utonięcia została zmieniona, aby wyjaśnić, że utonięcie jest procesem, a nie wynikiem. Rezultatem procesu utonięcia może być śmierć (śmiertelne utonięcie) lub przeżycie z lub bez utrzymującego się urazu, takiego jak mózgowe porażenie dziecięce i inne zaburzenia neurologiczne spowodowane niedotlenieniem mózgu (nieśmiertelne utonięcie). Terminy takie jak „suche utonięcie”, „wtórne utonięcie” lub „prawie utonięcie” są często używane w mediach, ale są przestarzałe i medycznie niedokładne, więc czas przestać ich używać.
Kto tonie i gdzie?
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oszacowała, że w 2021 r. na świecie 300 000 osób zmarło z powodu utonięcia — to ponad 30 osób na godzinę. Jednak liczba ta nie obejmuje między innymi zgonów z powodu utonięć spowodowanych powodzią i incydentami związanymi z transportem wodnym, takimi jak wywrócenie się łodzi i zatonięcie promu. W krajach o wysokich dochodach, takich jak Australia, uwzględnienie tych zdarzeń zwiększa liczbę utonięć o 40%; w krajach o niskich i średnich dochodach wzrost ten jest prawdopodobnie jeszcze wyższy.
Pierwszy Globalny Raport o Statusie Zapobiegania Utonięciom WHO wskazuje, że utonięcia dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 24% wszystkich utonięć na świecie, a dodatkowe 19% dotyczy dzieci w wieku 5-14 lat. Wskaźniki utonięć są trzy razy wyższe w krajach o niskich i średnich dochodach, które stanowią 92% wszystkich zgonów z powodu utonięć. Wskaźniki śmiertelnych utonięć wśród mężczyzn są dwa razy wyższe niż wśród kobiet. W przypadku małych dzieci obszarami najwyższego ryzyka są baseny i zbiorniki wodne wokół domu, podczas gdy dorośli są narażeni na większe ryzyko w wodach naturalnych, takich jak rzeki, jeziora, tamy, plaże i oceany.
Co powoduje ryzyko, a co zapobiega utonięciu?
Oprócz wieku, płci i miejsca zamieszkania, ryzyko utonięcia zwiększa kilka innych czynników. Należą do nich na przykład indywidualne umiejętności i zachowania — takie jak umiejętność pływania, wchodzenie do wód powodziowych, spożywanie alkoholu — oraz podstawowe warunki medyczne, które mogą zwiększać podatność.
Inne czynniki dotyczą samego akwenu: czy dzieci są nadzorowane i czy istnieją bariery zapobiegające niezamierzonemu dostępowi; ocena i pewność siebie w radzeniu sobie z nieodłącznymi zagrożeniami związanymi z naturalnymi wodami; świadomość prądów wstecznych, silnych przepływów i podwodnych zagrożeń, takich jak przeszkody w rzekach; oraz to, czy ludzie decydują się pływać w nadzorowanych miejscach, takich jak publiczne baseny strzeżone przez ratowników lub patrolowane plaże.
Na ryzyko utonięcia wpływa wiele innych czynników, ale na szczęście istnieją oparte na dowodach strategie zapobiegania im. Na przykład w Australii przepisy dotyczące ogrodzeń basenów, w połączeniu z edukacją i reżimami egzekwowania prawa, zmniejszyły liczbę zgonów dzieci w wyniku utonięć w basenach o ponad 50%. Podobnie programy pływania dla dzieci w wieku szkolnym w Bangladeszu okazały się opłacalne, drastycznie obniżając liczbę zgonów dzieci w wyniku utonięć.
Przepisy wymagające bezpiecznych praktyk na łodziach i statkach — takich jak noszenie kamizelek ratunkowych — pomagają obniżyć ryzyko utonięcia podczas podróży wodnych. Jednocześnie trwające badania nad utonięciami, w tym prowadzenie i sprawdzanie rejestrów utonięć, pomagają nam dowiedzieć się więcej o tym problemie i znaleźć lepsze sposoby jego zapobiegania.
Strategie na poziomie systemowym („rama s”), takie jak prawa i regulacje wymienione powyżej, mogą pomóc kształtować bezpieczniejsze zachowania w całej populacji. Jednak gdy są one połączone z interwencjami na poziomie indywidualnym („rama i”) — takimi jak edukacja, akceptacja społeczna, szkolenie umiejętności — ogólny wpływ na zapobieganie utonięciom może być jeszcze większy.
Badania pokazują, że sposób myślenia i odczuwania ludzi odgrywa dużą rolę w ich działaniach zdrowotnych, w tym w zachowaniu bezpieczeństwa w pobliżu wody. Na przykład takie rzeczy jak przeszłe doświadczenia; przekonania o zaletach i wadach bezpiecznych zachowań oraz pewność siebie w zakresie zdolności do działania; planowanie z wyprzedzeniem; postrzeganie ryzyka, presja społeczna i role, w których ludzie widzą siebie, wpływają na to, czy ktoś podejmie kroki w celu zapobiegania utonięciu
Sama wiedza o bezpieczeństwie nad wodą nie wystarczy, aby zmienić zachowanie na dłuższą metę. Dlatego programy zapobiegania utonięciom powinny wykorzystywać sprawdzone strategie psychologiczne, aby naprawdę coś zmienić. Zamiast tylko ostrzegać przed niebezpieczeństwem, muszą skupić się na pozytywnych korzyściach płynących z zachowania bezpieczeństwa — takich jak bezpieczna zabawa. Powinny również pokazać, że bezpieczeństwo nad wodą jest normalną częścią życia, angażując w to przyjaciół i rodzinę. Budowanie pewności siebie, ograniczanie dostępu do ryzykownych miejsc i zachęcanie ludzi do planowania i śledzenia swoich nawyków bezpieczeństwa — wszystko to sprzyja trwałej zmianie.
Co możemy zrobić, aby zmniejszyć ryzyko utonięć w przyszłości?
Globalnie wskaźniki śmiertelnych utonięć spadły o 38% od 2000 r. — to duże osiągnięcie. Jednak postęp nie był wszędzie taki sam. Niektóre regiony, zwłaszcza te o mniejszych zasobach, nadal stoją przed dużymi wyzwaniami, w tym rosnącym ryzykiem związanym ze zmianą klimatu i migracją morską. Aby móc iść naprzód, potrzebujemy praktycznych rozwiązań, które łączą zarówno indywidualne (takie jak zmiana nastawienia do bezpieczeństwa wody), jak i szersze zmiany systemowe (takie jak lepsza infrastruktura i polityka). W działania te mogłyby być zaangażowane różne grupy interesariuszy — takie jak rządy, społeczności, organizacje pozarządowe i osoby prywatne — które mogą wnieść znaczący wkład w zapobieganie utonięciom zarówno na poziomie indywidualnym, jak i systemowym.
Praktyczne zalecenia
- Opowiadanie się za silniejszymi przepisami, edukacją i egzekwowanie przepisów w celu zapobiegania utonięciom. Obejmuje to środki takie jak przepisy dotyczące ogrodzeń basenów, standardy bezpieczeństwa i etykiety dla przenośnych basenów oraz strefy wolne od alkoholu w miejscach wysokiego ryzyka, takich jak plaże i rzeki. Oznacza to również dążenie do tego, aby bezpieczeństwo w wodzie było częścią większego systemu, który współtworzą lekcje pływania w szkołach i bezpieczeństwo powodziowe w programach stopniowego licencjonowania kierowców
- Promowanie bezpieczeństwa w wodzie poprzez skupienie się na tym, co ludzie myślą i czują na jego temat. Obejmuje to zachęcanie do pozytywnych postaw, takich jak zrozumienie korzyści z noszenia kamizelek ratunkowych lub obserwowanie dzieci w pobliżu wody. Oznacza to również pomaganie ludziom, by czuli się pewnie w kwestii ich zdolności do zachowania bezpieczeństwa, takich jak unikanie jazdy przez wody powodziowe, noszenie kamizelek ratunkowych podczas pływania łódką i ograniczanie spożywania alkoholu w pobliżu wody.
- Planowanie z wyprzedzeniem aktywności wodnych. Oznacza to, że ludzie powinni przemyśleć kroki bezpieczeństwa — takie jak pakowanie kamizelek ratunkowych lub wybór bezpiecznej drogi powrotnej do domu podczas powodzi — przed wyruszeniem. Bycie osobą przygotowaną pomaga zapobiegać utonięciom i zapewnia wszystkim większe bezpieczeństwo.
- Uczynienie bezpieczeństwa w wodzie normalną częścią codziennego życia — na przykład noszenie kamizelek ratunkowych, uważne obserwowanie dzieci i unikanie alkoholu w pobliżu wody. Gdy te zachowania są powszechne i wspierane przez przyjaciół i rodzinę, więcej osób je stosuje, zapewniając wszystkim bezpieczeństwo.
- 25 lipca obchodzimy Światowy Dzień Zapobiegania Utonięciom. Zatrzymaj się, aby przypomnieć sobie osoby, które straciły życie w wyniku utonięcia, któremu można zapobiec, i zastanów się, w jaki sposób możemy uczynić zajęcia w wodzie bezpieczniejszymi. Zaangażuj się w zachęcanie kogoś do nauki pływania, sam(a) weź lekcje pływania, zwiększaj świadomość na temat zapobiegania utonięciom lub po prostu ciesz się wodą, modelując bezpieczne zachowania dla innych.
Przetłumaczone przez: Zuzannę Kwissę-Gajewską i Ewę Gruszczyńską
