Lis Dreijer Hammond, Uniwersytet w Aalborgu (DK); Christian Karlsen Hansen i Martin Lehmkuhl Kristensen, Centrum Rehabilitacji dla Uchodźców, Regionalne Służby Zdrowia Północnej Jutlandii (DK); Charlotte Glintborg, Uniwersytet w Aalborgu (DK)
Kiedy pojawia się choroba lub inne poważne negatywne wydarzenie życiowe, życie często nie wraca już do dawnego kształtu. Dla osób żyjących z chorobami przewlekłymi wyzwaniem nie jest jedynie radzenie sobie z objawami, lecz także dostosowanie się do zmienionych warunków życia. Zakłócenia tego procesu adaptacji mogą przyczyniać się do nasilenia lęku i depresji, gorszych wyników leczenia oraz częstszego korzystania z usług opieki zdrowotnej. Szacunki dotyczące przystosowania do chorób przewlekłych są bardzo zróżnicowane i zależą od sposobu pomiaru adaptacji. Odsetek osób wykazujących słabe przystosowanie szacuje się na 16,9–62%, natomiast dobre przystosowanie – na 13–36,3%. Na całym świecie ponad miliard osób żyje z długotrwałymi chorobami współwystępującymi. Jeśli aż dwie trzecie z nich doświadcza trudności adaptacyjnych, istnieje pilna potrzeba poprawy wsparcia w zakresie przystosowania do chorób przewlekłych.
Adaptacja nie ogranicza się do przestrzegania zaleceń lekarskich ani nie dotyczy wyłącznie zachowań zdrowotnych. Integracyjny model adaptacji do ciągłych wyzwań [wcześniej: „do chorób przewlekłych”] (ang. Integrative Model of Adjustment to Continuous Challenges, IMACC) opisuje biopsychospołeczny proces adaptacji z perspektywy osoby, która go doświadcza. Model IMACC został opracowany w ramach badań nad cukrzycą typu 2, a następnie zweryfikowany pod kątem adekwatności u dorosłych osób z padaczką. Jego stosowanie może zapewnić bezpośredni wgląd w indywidualny proces adaptacji, co opisano poniżej.
Adaptacja jest naturalnym, trwającym przez całe życie procesem: kiedy zmienia się życie, my również zmieniamy się wraz z nim. Dostosowanie się do negatywnych zmian życiowych może być jednak trudne. IMACC zakłada, że aby codzienne funkcjonowanie było możliwie jak najlepsze, konieczna może być zmiana sposobów myślenia i zachowań, które w nowych warunkach przestały być pomocne. Takie zmiany określa się jako zadania adaptacyjne. Ich pomyślne rozwiązanie prowadzi do lepszego przystosowania, sprawniejszego codziennego funkcjonowania oraz pozytywnej zmiany tożsamości. Trudności adaptacyjne mogą natomiast wynikać z przeszkód utrudniających zmianę, co spowalnia proces adaptacji, a z czasem prowadzi do słabszego przystosowania, pogorszenia zdrowia psychicznego i fizycznego oraz niekorzystnych zmian tożsamości.
Jak zbudowany jest model IMACC
Model IMACC składa się z trzech wzajemnie powiązanych poziomów:
Poziom 1: Osobowość i zmiany życiowe obejmują wcześniejszą osobowość, przekonania i zachowania danej osoby. Nacisk kładzie się na te aspekty, które mogą wpływać na proces adaptacji — zarówno jako przeszkody utrudniające ten proces, jak i jako zasoby, które mogą go wspierać. Ponadto doświadczenia związane z negatywnymi wydarzeniami życiowymi, które uruchamiają potrzebę adaptacji, również mogą oddziaływać na jej przebieg, zarówno negatywnie (np. w przypadku trudnych doświadczeń związanych z opieką zdrowotną), jak i pozytywnie (np. dzięki otrzymanemu wsparciu).
Poziom 2: Trwający cykl adaptacji składa się z pięciu obszarów obejmujących zadania adaptacyjne. W obliczu długotrwałej choroby lub niepełnosprawności osoba rozpoczyna od podsumowania sytuacji. Przetwarza początkowe reakcje emocjonalne, takie jak szok czy gniew, a jednocześnie zastanawia się, co może wymagać zmiany, aby życie mogło znów funkcjonować w możliwie najlepszy sposób. Wiąże się to z rozwijaniem motywacji do adaptacji.
Następnie osoba przechodzi do etapu uczenia się, zdobywając wiedzę na temat swojego stanu zdrowia i dostępnych możliwości, a także rozwijając umiejętności samodzielnego zarządzania chorobą i radzenia sobie z nią. Zazwyczaj wiąże się to również z kształtowaniem nowego nastawienia do życia i innych osób.
Ważną rolę odgrywa otoczenie. Rodzina, praca, pracownicy ochrony zdrowia oraz szersze środowisko wpływają na proces adaptacji, podobnie jak sposób, w jaki dana osoba postrzega swoje otoczenie oraz własne role życiowe. W miarę postępów w adaptacji osoba musi przejść do etapu odpuszczania/uwalniania, przetwarzając straty związane z dawnym sposobem funkcjonowania lub z marzeniami i planami, których nie da się już zrealizować.
Postawy lub zachowania, które przestały sprawdzać się w nowej sytuacji, mogą wymagać porzucenia. Z czasem, w odniesieniu do każdej zmiany, osoba może zaakceptować i włączyć nowy sposób funkcjonowania poprzez wdrażanie oraz utrzymywanie nowych postaw i zachowań w codziennym życiu.
Co istotne, w przypadku każdej kwestii wymagającej zmiany osoba przechodzi przez ciągły cykl adaptacji. Oznacza to, że kilka obszarów tego procesu może być aktywnych jednocześnie.
Poziom 3: Cykl podtrzymywania pokazuje, co dzieje się w trudnych momentach. Jest to klasyczny poznawczo-behawioralny cykl podtrzymywania, z jedną różnicą: myśli charakteryzują się konfliktem między podsumowaniem sytuacji lub uczeniem się – w zależności od tego, na którym etapie procesu adaptacji dana osoba utknęła – a odpuszczaniem/uwalnianiem i otoczeniem.
Dla zobrazowania można podać (stereo)typowy przykład kobiety, której trudno nauczyć się większego skupienia na samoopiece, ponieważ nie potrafi odpuścić roli osoby gotującej i sprzątającej z obawy, że będzie „złą matką” lub „złą żoną”. Utrzymanie bliskich relacji, czyli otoczenia społecznego, wydaje się jej ważniejsze niż troska o siebie, czyli zmiana leżącego u podstaw tego zachowania nastawienia.
Praktyczne wskazówki
Określ konkretny cel: Zachęć osobę do zastanowienia się, jakie zmiany w codziennym życiu mogłyby przynieść pozytywne efekty, na przykład zmiana nawyków zdrowotnych. Omów, w jaki sposób można włączyć tę zmianę do codziennej rutyny. Podanie konkretnych szczegółów – takich jak czas, miejsce czy okoliczności – ułatwia rozpoczęcie działania. Zapytaj, co dla tej osoby oznaczałoby wprowadzenie tej zmiany, a co oznaczałby jej brak. Cele, które mają osobiste znaczenie, sprzyjają motywacji.
Przeanalizuj przeszkody: Omów dotychczasowe próby wprowadzenia zmiany i normalizuj pojawiające się trudności. Porozmawiaj o ostatniej próbie zmiany i zwróć uwagę na leżące u jej podstaw wartości oraz postawy, na przykład: „Muszę pomagać innym, zanim zajmę się sobą” albo „Muszę skończyć zadanie, zanim odpocznę”.
Weź pod uwagę rolę innych: Zapytaj osobę, jaki wpływ – jej zdaniem – zmiana może mieć na bliskie relacje. Na przykład: jeśli lepsza troska o siebie oznacza robienie mniej dla innych, jakie mogą być tego konsekwencje? Co oznaczałoby to dla jej tożsamości, na przykład w kontekście zmiany ról życiowych? Jak, jej zdaniem, inni mogą myśleć, mówić lub działać w związku z tą zmianą?
Wspieraj negocjowanie zmiany: Zastanów się wspólnie z osobą, o czym może potrzebować porozmawiać z innymi. Być może będzie musiała zapytać, co dana zmiana oznacza dla innych, zamiast opierać się wyłącznie na własnych założeniach. Może również potrzebować negocjować zmiany w codziennej rutynie albo rozwinąć umiejętność komunikowania swoich potrzeb, na przykład w związku z wahaniami poziomu bólu i tym, czego inni mogą realistycznie oczekiwać od niej danego dnia.
Wzmacniaj podstawową świadomość ciała: Pomóż osobie przechodzącej przez proces zmiany lepiej rozumieć objawy i odczucia fizyczne, ich znaczenie oraz to, jak może wykorzystywać je do dbania o siebie. Wspieraj ją także w radzeniu sobie ze stresem związanym ze zmianą zachowań oraz z wpływem tej zmiany na bliskie relacje.
Tłumaczenie: Zuzanna Kwissa-Gajewska i Ewa Gruszczyńska
