{"id":1513,"date":"2019-11-01T14:49:04","date_gmt":"2019-11-01T14:49:04","guid":{"rendered":"http:\/\/practicalhealthpsychology.com\/?p=1513"},"modified":"2025-11-04T14:24:18","modified_gmt":"2025-11-04T14:24:18","slug":"n-of-1-studies-what-can-we-learn-by-studying-a-single-case","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/tr\/2019\/11\/n-of-1-studies-what-can-we-learn-by-studying-a-single-case\/","title":{"rendered":"N-of-1 \u00e7al\u0131\u015fmalar: Tek bir vakay\u0131 \u00e7al\u0131\u015farak neler \u00f6\u011frenebiliriz?"},"content":{"rendered":"

Taraf\u0131ndan; Marie Johnston and Derek Johnston, University of Aberdeen, Scotland<\/strong><\/p>\n

Giri\u015f<\/strong><\/p>\n

Uygulay\u0131c\u0131lar (pratisyenler), s\u0131k\u00e7a bir insan\u0131, bir sa\u011fl\u0131k ekibini, bir hastane veya bir b\u00f6lgeyi vb. ilgilendiren problemleri cevaplamak isterler. \u00d6rne\u011fin, obez bir adam\u0131n ne s\u0131kl\u0131kta, ne zaman ve nerede at\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131, ve stresin bunu daha k\u00f6t\u00fc yap\u0131p yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmek \u00f6nemli olabilir. Veya sa\u011fl\u0131k ekibi \u00fcyelerinin el hijyenlerini ne s\u0131kl\u0131kta ihmal ettiklerini, bu ihmalin personel eksili\u011fi oldu\u011funda daha k\u00f6t\u00fcye gidip gitmedi\u011fini ve \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 reklamlar\u0131n\u0131n bunu iyi y\u00f6nde geli\u015ftirip geli\u015ftirmedi\u011fini bulmay\u0131 arzu edebilirsiniz.\u00a0 Yada klinik hatalar\u0131n kaynaklar\u0131n\u0131n baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131nda veya baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fanlar aras\u0131nda daha yayg\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kontrol etmek ad\u0131na ara\u015ft\u0131rma yapabilirsiniz. Veya, karar mekanizmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, yeni bir d\u00fczenlemeyi, \u00f6rne\u011fin halka a\u00e7\u0131k alanlarda sigara i\u00e7meyi yasaklaman\u0131n sigara i\u00e7me oranlar\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fini, ara\u015ft\u0131rmak de\u011ferli olabilir.<\/p>\n

<\/p>\n

Bu sorular\u0131, insanlara ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc veya ne hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorarak cevaplamaya \u00e7al\u0131\u015fabilirsiniz fakat yanl\u0131l\u0131l\u0131k ve unutma gibi problemlerden ka\u00e7\u0131nmak ad\u0131na, sorular\u0131 kritik zamanlarda ve yerlerde sormak veya g\u00f6zlem yapmak daha iyi olacakt\u0131r. Ak\u0131ll\u0131 telefon kullanan dijital g\u00f6zetim gibi son teknolojik geli\u015fmeler, ger\u00e7ek zamanda neler olup bitti\u011fini takip etmeyi kolayla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r ve bir N-of-1-\u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 sorunuzu cevaplaman\u0131za izin verebilir.<\/p>\n

N-of-1 \u00e7al\u0131\u015fmalar, zaman i\u00e7indeki de\u011fi\u015fimi g\u00f6rmek ad\u0131na tekrar tekrar de\u011ferlendirilebilen<\/u> problemler i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. B\u00f6ylece, birey problemi tan\u0131mlay\u0131p, hangi ko\u015fullar alt\u0131nda problemin daha iyi veya daha k\u00f6t\u00fc oldu\u011funu s\u0131nayabilir. Veya, birey yeni bir m\u00fcdahale yada tedavi sunup, m\u00fcdahale yada tedavinin \u00f6nerilen etkisinin olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirebilir.<\/p>\n

Toplanan verinin en kolay de\u011ferlendirmesi, a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6sterilen grafiktekiler gibi gidi\u015fat\u0131n g\u00f6zlemlenmesidir. Bu, herhangi bir n-of-1 analizi i\u00e7in gerekli bir ad\u0131m olup, yeterli olabilir. Buna ek olarak, n-of-1 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in var olan, istatistik analiz metodlar\u0131<\/u> mevcuttur. Daha karma\u015f\u0131k metodlar da geli\u015fmeye devam etmektedir (\u00f6rn., dinamik de\u011fi\u015fimi de\u011ferlendirmek i\u00e7in metodlar<\/u>).<\/p>\n

Problemi De\u011ferlendirmek i\u00e7in n-of-1 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 kullanmak<\/strong><\/p>\n

Bir ara\u015ft\u0131rma, bir problemin zaman i\u00e7indeki \u015fiddet, s\u0131kl\u0131k, veya gidi\u015fat de\u011ferlendirilmesini yapmak ad\u0131na \u00fcstlenilebilir. \u015eekil 1\u2019de, anksiyete derecesi zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fiyor fakat gidi\u015fat\u0131 tespit etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130\u015fe kat\u0131l\u0131m da kaydedildi\u011fi zaman, g\u00f6zlemlenen gidi\u015fat hafta sonlar\u0131 ve be\u015f \u00e7al\u0131\u015fma g\u00fcn\u00fc aras\u0131nda fark g\u00f6steriyor. Buda ki\u015finin evde oldu\u011fu zaman de\u011fil, i\u015fte oldu\u011fu zaman endi\u015feli oldu\u011funun g\u00f6stergesi olabilir. Bu tarz bir bilgi, hastaya<\/u> en uygun tedavi se\u00e7imi konusunda da yard\u0131m sa\u011flayabilir. \u00d6rne\u011fin, \u00f6lmek \u00fczere olan bir kad\u0131ndaki<\/u> ruh halini ve g\u00fcn i\u00e7indeki saati takip etmek depresif ruh halini iyile\u015ftirmek i\u00e7in gerekli olan gidi\u015fat\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

N-of-1 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda toplanan bilgiler, problemi tan\u0131mlaman\u0131n ve g\u00f6zlemleneni a\u00e7\u0131klamaya yard\u0131m etmenin \u00f6tesine gidebilir. Baz\u0131 vakalarda, uygulamac\u0131n\u0131n (pratisyenin), g\u00f6zlemlenen problemi nelerin etkiledi\u011fine dair teorisi olabilir. Bu teorinin, g\u00f6zlemlenmi\u015f olguyu ne kadar iyi a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131<\/u>n\u0131 da test etmek m\u00fcmk\u00fcn olabilir. \u00d6lmek \u00fczere olan kad\u0131n vakas\u0131nda, kad\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ve aktiviteleri takip etmek, ruh halinin d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden etkilendi\u011fine ve kritik d\u00fc\u015f\u00fcncelerin erken-sabah aktiviteleriyle alakal\u0131 oldu\u011funa dair var olan teoriyi onaylam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u015eekil 1:<\/strong> Problemi tan\u0131mlamak i\u00e7in N-of-1 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 kullanmak: mavi, 24 g\u00fcn i\u00e7indeki anksiyete dereceleri g\u00f6sterirken k\u0131rm\u0131z\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma g\u00fcnlerini g\u00f6steriyor.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

N-of-1 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131, olmu\u015f veya ger\u00e7ekle\u015fmekte olan olaylar\u0131n problemi iyi veya k\u00f6t\u00fc y\u00f6nde geli\u015ftirip geli\u015ftirmedi\u011fini de\u011ferlendirme ad\u0131na kullanma.<\/strong><\/p>\n

Problemler, do\u011fal olarak ger\u00e7ekle\u015fen veya planlanan olaylara ba\u011fl\u0131 olarak iyi yada k\u00f6t\u00fc y\u00f6nde geli\u015febilirler. \u00d6rnek olarak, aile \u00f6l\u00fcm\u00fc veya evlilik, sa\u011fl\u0131k bilgisi ile alakal\u0131 bir medya yay\u0131n\u0131, bir fabrika kapan\u0131\u015f\u0131, veya hava durumu. \u015eekil 2\u2019deki varsay\u0131msal g\u00f6sterimde, t\u0131bbi durum ile ilgili kons\u00fcltasyon (\u00f6rn., grip), konuyla ilgili TV yay\u0131n\u0131n\u0131n g\u00f6sterildi\u011fi haftaya ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7ok fazla y\u00fckseli\u015f g\u00f6stermi\u015ftir ve bu y\u00fckseli\u015f yakla\u015fan salg\u0131n y\u00fcz\u00fcnden de\u011fildi. Gelecekte, t\u0131bb\u0131 durumlara ba\u011fl\u0131 olarak yeni haber ba\u015fl\u0131klar\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, sa\u011fl\u0131k servisleri kons\u00fcltasyonlarda bu gibi y\u00fckseli\u015fler bekleyebilirler. \u0130ngiliz hastane olay\u0131 istatiklerine ba\u011fl\u0131 bir n-of-1 analizi, spor etkinliklerinin etksini g\u00f6sterdi \u2013 1998 d\u00fcnya kupas\u0131 boyunca \u00f6nemli futbol ma\u00e7\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak, hastanede kalp hastal\u0131\u011f\u0131 ile ili\u015fkili hasta kabul\u00fcnde <\/u>bir y\u00fckseli\u015f g\u00f6zlemlendi.<\/p>\n

\u015eekil 2:<\/strong> Olay\u0131n etkisini de\u011ferlendirmek i\u00e7in no-of-1 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 kullanmak: tv yay\u0131n\u0131 (mavi ok ile g\u00f6sterilen) kons\u00fcltasyon oranlar\u0131nda bir y\u00fckseli\u015fe sebep olana kadar, gribe ba\u011fl\u0131 olarak g\u00fcnl\u00fck yakla\u015f\u0131k 40 kons\u00fcltasyon vard\u0131.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bir m\u00fcdahale veya tedavinin istenilen etkisinin var olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek i\u00e7in n-of-1 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 kullanmak. <\/strong><\/p>\n

N-of-1 metodlar\u0131, klinik ve karar m\u00fcdahaleleri i\u00e7eren yeni m\u00fcdahelelerin geli\u015ftirilmesi<\/u> i\u00e7in kullan\u0131labilirler. \u015eekil 3\u2019deki varsay\u0131msal \u00f6rnekte, obez hasta yakla\u015f\u0131k olarak g\u00fcnde 7 kez at\u0131\u015ft\u0131rma yap\u0131yor; M\u00fcdaheleyi takiben (m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca at\u0131\u015ft\u0131r\u0131rken kendini g\u00f6zlemleme), k\u0131rm\u0131z\u0131 ok ile g\u00f6sterildi\u011fi \u00fczere, at\u0131\u015ft\u0131rma davran\u0131\u015f\u0131 h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde g\u00fcnde 2 kez olacak \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fc\u015f g\u00f6steriyor.<\/p>\n

Benzer metodlar uluslar\u0131n sigara davran\u0131\u015flar\u0131<\/u> ve toplumsal alanda sigara i\u00e7me yasa\u011f\u0131 gibi yasa de\u011fi\u015fiklerinin etkisini de\u011ferlendirmek ad\u0131na kullan\u0131labilir, \u00f6rn., ulusal yasa sigara i\u00e7me davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 nas\u0131l etkiler<\/u>.<\/p>\n

N-of-1 metodunun pratik olarak kullan\u0131lmas\u0131na g\u00fczel bir \u00f6rnek, hastanedeki uygulay\u0131c\u0131lar (pratisyenler) taraf\u0131ndan rapor edilen m\u00fcdahale etkisini de\u011ferlendirmekti. 2001den 2006ya kadar olan s\u00fcre\u00e7te, olumsuz vakalar\u0131 rapor etmekte ger\u00e7ekle\u015fen gecikme problemini de\u011ferlendirmi\u015flerdir. Ve bulundu ki, gecikme de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterirken, bu hasta g\u00fcvenlik program\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan problematik olmas\u0131na ra\u011fmen zaman i\u00e7inde iyi y\u00f6nde hi\u00e7bir geli\u015fim sa\u011flamam\u0131\u015ft\u0131r. 2007 ve 2008 y\u0131llar\u0131nda, iyi performans\u0131 tespit etmek ad\u0131na bir program sunuldu. Bu program daha sonraki y\u0131llarda rapor gecikme oranlar\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcse sebep oldu ve tespit edilmenin zaman\u0131nda rapor etmeyi ne denli iyi y\u00f6nl\u00fc geli\u015ftirdi\u011fini g\u00f6sterdi.<\/u><\/p>\n

\u015eekil 3: M\u00fcdahalenin etkisini de\u011ferlendirme i\u00e7in n-of-1 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 kullanma: <\/strong>ilk 15 g\u00fcn, at\u0131\u015ft\u0131rma davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131, 16. G\u00fcnde ba\u015flayan kendini g\u00f6zlemleme (k\u0131rm\u0131z\u0131 ok ile g\u00f6sterilmi\u015ftir), at\u0131\u015ft\u0131rma davran\u0131\u015f\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe neden oluyor. <\/em>\u00a0<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Zorluklar<\/strong><\/p>\n

Veri toplama zorlay\u0131c\u0131 olabilir. S\u0131k tekrarlanan \u00f6l\u00e7\u00fcmler k\u00fclfetli olabilir ve eksik veriler ile sonu\u00e7lanabilir. \u015euanda dijital ve mobil teknolojilerinde (ak\u0131ll\u0131 telefonlar, giyilebilen teknolojiler, sens\u00f6rler) ger\u00e7ekle\u015fen h\u0131zl\u0131 ve b\u00fct\u00e7eye uygun geli\u015fmeler veri toplamay\u0131 daha kolay ve daha g\u00fcvenilir hale getiriyor.<\/p>\n

Praktikal Tavsiyeler<\/strong><\/p>\n