{"id":5018,"date":"2026-06-21T23:56:40","date_gmt":"2026-06-21T23:56:40","guid":{"rendered":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/?post_type=module&p=5018"},"modified":"2026-08-24T19:38:10","modified_gmt":"2026-08-24T19:38:10","slug":"module-4","status":"publish","type":"module","link":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/tr\/module\/module-4\/","title":{"rendered":"COVID-19\u2019un \u00f6tesinde ya\u015famak: Sa\u011fl\u0131k \u00fczerindeki uzun d\u00f6nem etkileri y\u00f6netmek"},"content":{"rendered":"

Yazarlar: Dominika Kwasnicka, Melbourne \u00dcniversitesi, Avustralya ve Rizmina Rilwan, Sri Lanka\u2019dan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131<\/strong><\/p>\n

Akut d\u00f6nem sonras\u0131 COVID-19: Neleri h\u00e2l\u00e2 \u00f6\u011frenmeye devam ediyoruz?<\/b><\/p>\n

COVID-19\u2019un akut d\u00f6nemi k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte ilgi oda\u011f\u0131 olmu\u015f olsa da, uzun vadeli sonu\u00e7lar\u0131 klinik uygulamalarda giderek daha fazla tan\u0131nmaktad\u0131r. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6), SARS-CoV-2 enfeksiyonu sonras\u0131nda <\/span>baz\u0131 gruplar\u0131n post-COVID-19 sendromu geli\u015ftirme a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha y\u00fcksek risk ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir<\/span><\/a>. Bu gruplar aras\u0131nda kad\u0131nlar, ya\u015fl\u0131 yeti\u015fkinler, sigara kullananlar, fazla kilolu veya obez bireyler, \u00f6nceden var olan kronik hastal\u0131\u011f\u0131 bulunan ki\u015filer ve engelli bireyler yer almaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n

Bir\u00e7ok ki\u015fi enfeksiyondan haftalar ya da aylar sonra semptom ya\u015famaya devam ederken, baz\u0131 bireylerde yeni kronik hastal\u0131klar ortaya \u00e7\u0131kabilmekte veya mevcut hastal\u0131klar k\u00f6t\u00fcle\u015febilmektedir. Bu uzun d\u00f6nem etkileri anlamak; \u00f6zellikle ya\u015fl\u0131 yeti\u015fkinler ve kronik hastal\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan risk alt\u0131nda olan bireyler i\u00e7in etkili, hasta merkezli bak\u0131m sunabilmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan kritik \u00f6nemdedir. Sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 i\u00e7in bu durum, akut tedavi yakla\u015f\u0131m\u0131ndan s\u00fcrekli izlem, \u00f6nleme ve koordineli bak\u0131m planlamas\u0131na ge\u00e7i\u015f gerektirmektedir.<\/span><\/p>\n

Uzam\u0131\u015f COVID nedir? Karma\u015f\u0131k ve de\u011fi\u015fken bir durumu anlamak<\/b><\/p>\n

Uzam\u0131\u015f COVID<\/span><\/a>, di\u011fer ad\u0131yla post-COVID-19 sendromu; ba\u015flang\u0131\u00e7taki SARS-CoV-2 enfeksiyonundan \u00fc\u00e7 ay sonra ortaya \u00e7\u0131kan veya devam eden ve ba\u015fka bir a\u00e7\u0131klama olmaks\u0131z\u0131n en az iki ay s\u00fcren semptomlar olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r (bu tan\u0131m DS\u00d6\u2019ye aittir; kurumlar aras\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck farkl\u0131l\u0131klar olabilir).<\/span><\/p>\n

Yayg\u0131n semptomlar aras\u0131nda yorgunluk, nefes darl\u0131\u011f\u0131, beyin sisi (brain fog) gibi bili\u015fsel g\u00fc\u00e7l\u00fckler, g\u00f6\u011f\u00fcs a\u011fr\u0131s\u0131 ve uyku problemleri bulunmaktad\u0131r. Bu semptomlar dalgal\u0131 seyredebilir ve \u00e7o\u011fu zaman birden fazla organ sistemini etkileyebilir. Klinik uygulamada, semptomlar\u0131n \u00e7o\u011fu zaman \u00f6zg\u00fcl olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve geni\u015f, sistem temelli bir de\u011ferlendirme gerektirebilece\u011finin fark\u0131nda olunmal\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

Prevelans oranlar\u0131 de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterse de Uzam\u0131\u015f COVID\u2019in <\/span>ya\u015fl\u0131 yeti\u015fkinlerde<\/span><\/a>, <\/span>\u00f6nceden kronik hastal\u0131\u011f\u0131 bulunan bireylerde<\/span><\/a> ve <\/span>hastal\u0131\u011f\u0131 daha a\u011f\u0131r ge\u00e7iren ki\u015filerde<\/span><\/a> daha s\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Ancak hafif semptomlarla ya da tamamen asemptomatik enfeksiyon ge\u00e7iren ki\u015filerde de ortaya \u00e7\u0131kabilmesi, bu durumu geni\u015f kapsaml\u0131 ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez h\u00e2le getirmektedir.<\/span><\/p>\n

COVID-19 kronik hastal\u0131k riskini nas\u0131l yeniden \u015fekillendiriyor?<\/b><\/p>\n

COVID-19\u2019un <\/span>kronik hastal\u0131klar\u0131n geli\u015fimi veya k\u00f6t\u00fcle\u015fmesiyle<\/span><\/a> ili\u015fkili olabilece\u011fini g\u00f6steren kan\u0131tlar ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin baz\u0131 hastalarda enfeksiyon sonras\u0131nda <\/span>yeni ba\u015flang\u0131\u00e7l\u0131 diyabet<\/span><\/a> geli\u015febilmektedir; bunun pankreas i\u015flevleri \u00fczerindeki viral etkiler veya inflamasyona ba\u011fl\u0131 metabolik de\u011fi\u015fikliklerle ili\u015fkili olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Benzer \u015fekilde, akut hastal\u0131k d\u00f6nemi sonras\u0131nda dahi miyokard hasar\u0131, aritmi ve artm\u0131\u015f kalp yetmezli\u011fi riski gibi <\/span>kardiyovask\u00fcler komplikasyonlar<\/span><\/a> bildirilmi\u015ftir. Bu nedenle kardiyometabolik risk fakt\u00f6rlerinin d\u00fczenli izlenmesi, COVID sonras\u0131nda bak\u0131m\u0131n \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

Bu ili\u015fkiler, COVID-19\u2019un yaln\u0131zca akut bir solunum yolu enfeksiyonu olarak de\u011fil, ayn\u0131 zamanda sistemik ve uzun s\u00fcreli sa\u011fl\u0131k etkileri olan bir durum olarak de\u011ferlendirilmesi gerekti\u011fini g\u00f6stermektedir. Halihaz\u0131rda kronik hastal\u0131klarla ya\u015fayan bireylerde COVID-19, hastal\u0131k ilerlemesini h\u0131zland\u0131rabilir veya hastal\u0131k y\u00f6netimini zorla\u015ft\u0131rabilir.<\/span><\/p>\n

COVID-19 sonras\u0131 ya\u015fl\u0131 yeti\u015fkinler: \u0130yile\u015fme, gerileme ve dayan\u0131kl\u0131l\u0131k aras\u0131nda<\/b><\/p>\n

Ya\u015fl\u0131 yeti\u015fkinler<\/span><\/a>, COVID-19\u2019un hem akut hem de uzun d\u00f6nem etkilerinden orant\u0131s\u0131z bi\u00e7imde etkilenmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, <\/span>65 ya\u015f ve \u00fczerindeki bireylerde<\/span><\/a> Uzam\u0131\u015f COVID semptomlar\u0131 ve komplikasyonlar\u0131 daha gen\u00e7 yeti\u015fkinlere g\u00f6re daha s\u0131k g\u00f6r\u00fclmektedir. Ayr\u0131ca COVID-19; kardiyovask\u00fcler hastal\u0131klar, solunum sistemi hastal\u0131klar\u0131 ve n\u00f6rodejeneratif bozukluklar gibi mevcut kronik durumlar\u0131 hem tetikleyebilir hem de k\u00f6t\u00fcle\u015ftirebilir.<\/span><\/p>\n

T\u0131bbi komplikasyonlar\u0131n \u00f6tesinde, bir\u00e7ok ya\u015fl\u0131 birey hareket kabiliyetinde azalma, kas g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k kayb\u0131 gibi i\u015flevsel gerilemeler ya\u015fayabilmektedir. Hastal\u0131k s\u00fcrecindeki ve sonras\u0131ndaki <\/span>sosyal izolasyon<\/span><\/a> da bili\u015fsel gerilemeyi ve depresyon ile anksiyete gibi ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131n\u0131 art\u0131rabilir. <\/span>Ya\u015fam kalitesi<\/span><\/a> \u00e7o\u011fu zaman belirgin \u015fekilde etkilenmektedir. Belirgin bir iyile\u015fme g\u00f6r\u00fclse bile baz\u0131 ya\u015fl\u0131 hastalar eski i\u015flevsellik d\u00fczeylerine d\u00f6nmekte zorlanabilir ve sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131, bak\u0131m verenler ve toplum temelli hizmetlerden ek deste\u011fe ihtiya\u00e7 duyabilir. Bu nedenle i\u015flevsellik, ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve sosyal destek d\u00fczeyinin rutin de\u011ferlendirilmesi \u00f6zellikle bu grup i\u00e7in \u00f6nemlidir.<\/span><\/p>\n

Uzam\u0131\u015f COVID neden ekip temelli ve uzun s\u00fcreli bir bak\u0131m yakla\u015f\u0131m\u0131 gerektiriyor?<\/b><\/p>\n

COVID sonras\u0131 komplikasyonlar\u0131n\u0131n geni\u015f \u00e7e\u015fitlili\u011fi nedeniyle multidisipliner bir bak\u0131m yakla\u015f\u0131m\u0131 gereklidir. Bu yakla\u015f\u0131m; aile hekimleri, uzman hekimler (\u00f6rne\u011fin kardiyologlar veya endokrinologlar), fizyoterapistler, psikologlar ve sosyal hizmet uzmanlar\u0131n\u0131n katk\u0131s\u0131n\u0131 i\u00e7erebilir. D\u00fczenli takip, yeni geli\u015fen veya k\u00f6t\u00fcle\u015fen durumlar\u0131n erken fark edilmesini ve zaman\u0131nda m\u00fcdahaleyi destekler. Hizmetler aras\u0131nda net sevk mekanizmalar\u0131n\u0131n ve etkili ileti\u015fim kanallar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, bak\u0131m\u0131n s\u00fcreklili\u011fini g\u00fc\u00e7lendirebilir.<\/span><\/p>\n

Bak\u0131m\u0131n bireyselle\u015ftirilmesi \u00f6zellikle \u00f6nemlidir. Uzam\u0131\u015f COVID ya\u015fayan hastalar \u00e7o\u011fu zaman \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6steren semptomlarla ba\u015fvurur; bu nedenle iyile\u015fme s\u00fcre\u00e7leri de ki\u015fiden ki\u015fiye ciddi farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilir. Uzam\u0131\u015f COVID\u2019e ili\u015fkin de\u011ferlendirmelerin mevcut kronik hastal\u0131k y\u00f6netim planlar\u0131na entegre edilmesi, sonu\u00e7lar\u0131 iyile\u015ftirebilir ve ek komplikasyon riskini azaltabilir. Ortak karar verme s\u00fcre\u00e7leri ve hedef belirleme yakla\u015f\u0131m\u0131, bak\u0131m\u0131n hastan\u0131n \u00f6ncelikleri ve kapasitesiyle uyumlu olmas\u0131n\u0131 destekler.<\/span><\/p>\n

\u0130leriye bak\u0131\u015f: Fark\u0131ndal\u0131k, g\u00fcven ve bak\u0131m s\u00fcreklili\u011fi olu\u015fturmak<\/b><\/p>\n

Sa\u011fl\u0131k profesyonelleri, COVID-19\u2019un uzun d\u00f6nem etkilerini tan\u0131ma ve y\u00f6netmede kritik bir role sahiptir. Hastalar\u0131n fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rmak, ya\u015fad\u0131klar\u0131 semptomlar\u0131 ge\u00e7erli ve \u00f6nemli g\u00f6rmek ve a\u00e7\u0131k y\u00f6nlendirme sa\u011flamak; belirsizli\u011fi azaltabilir ve bak\u0131m s\u00fcrecine kat\u0131l\u0131m\u0131 g\u00fc\u00e7lendirebilir. Uzam\u0131\u015f COVID hakk\u0131nda hastalarla konu\u015furken klinisyenlerin kendilerini daha yetkin hissetmeleri, klinik uygulaman\u0131n \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmalar geli\u015fmeye devam ettik\u00e7e g\u00fcncel bilgiye a\u00e7\u0131k ve uyarlanabilir kalmak \u00f6nemlidir. COVID-19\u2019un uzun d\u00f6nem y\u00fck\u00fcn\u00fcn y\u0131llar boyunca s\u00fcrece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir; bu nedenle kronik hastal\u0131k y\u00f6netiminin \u00f6nemli bir bile\u015feni olmaya devam edecektir. S\u00fcrekli mesleki e\u011fitim ve yeni kan\u0131tlar\u0131n klinik uygulamaya entegre edilmesi, hasta sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 iyile\u015ftirmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan temel \u00f6neme sahiptir.<\/span><\/p>\n

Pratik \u00f6neriler<\/b><\/p>\n

    \n
  1. Kal\u0131c\u0131 semptomlar\u0131 proaktif \u015fekilde sorgulay\u0131n<\/i><\/b><\/li>\n<\/ol>\n

    Rutin muayeneler s\u0131ras\u0131nda, ba\u015flang\u0131\u00e7taki enfeksiyon hafif ge\u00e7irilmi\u015f olsa bile hastalara COVID-19 sonras\u0131nda devam eden semptomlar\u0131n\u0131 sorun. Yorgunluk, nefes darl\u0131\u011f\u0131 ve bili\u015fsel de\u011fi\u015fiklikler s\u0131kl\u0131kla yeterince dile getirilmemektedir. Hedefe y\u00f6nelik sorular, erken fark etmeyi, zaman\u0131nda de\u011ferlendirmeyi ve gerekti\u011finde y\u00f6nlendirmeyi kolayla\u015ft\u0131r\u0131r.<\/span><\/p>\n

      \n
    1. Yeni geli\u015fen veya k\u00f6t\u00fcle\u015fen kronik durumlar\u0131 taray\u0131n<\/i><\/b><\/li>\n<\/ol>\n

      Yeni ba\u015flang\u0131\u00e7l\u0131 diyabet, kardiyovask\u00fcler komplikasyonlar veya mevcut hastal\u0131klar\u0131n k\u00f6t\u00fcle\u015fmesine i\u015faret eden belirtileri izleyin. Bu de\u011ferlendirmeler kan \u015fekeri d\u00fczeyi, kan bas\u0131nc\u0131 ve kardiyak semptomlar\u0131n kontrol\u00fcn\u00fc i\u00e7erebilir. Bu taramalar\u0131n post-COVID takip s\u00fcre\u00e7lerine entegre edilmesi komplikasyonlar\u0131n erken saptanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilir.<\/span><\/p>\n

        \n
      1. Ya\u015fl\u0131 yeti\u015fkinlerde i\u015flevsel iyile\u015fmeyi destekleyin<\/i><\/b><\/li>\n<\/ol>\n

        Hastalar\u0131n kapasitesine uygun bi\u00e7imde fiziksel aktiviteye kademeli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc te\u015fvik edin. Rehabilitasyon ve aktivite planlamas\u0131 bireyselle\u015ftirilmelidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc baz\u0131 hastalarda a\u015f\u0131r\u0131 efor sonras\u0131nda semptom art\u0131\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fclebilmektedir. Fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetlerine y\u00f6nlendirme; hareketlilik, kas g\u00fcc\u00fc ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 destekleyebilir.<\/span><\/p>\n

        \u00d6zellikle uzun s\u00fcreli izolasyon ya\u015fayan hastalarda bili\u015fsel de\u011ferlendirme ve ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 taramalar\u0131n\u0131 da g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurun.<\/span><\/p>\n

          \n
        1. Multidisipliner bir yakla\u015f\u0131m benimseyin<\/i><\/b><\/li>\n<\/ol>\n

          M\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funda disiplinler aras\u0131 bak\u0131m koordinasyonu sa\u011flay\u0131n. Karma\u015f\u0131k veya kal\u0131c\u0131 semptomlar\u0131 olan hastalar; t\u0131bbi, yard\u0131mc\u0131 sa\u011fl\u0131k ve psikososyal hizmetlerin birlikte sunulmas\u0131ndan yarar g\u00f6rebilir. Hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131lar aras\u0131ndaki a\u00e7\u0131k ileti\u015fim, par\u00e7alanm\u0131\u015f bak\u0131m\u0131n \u00f6nlenmesinde kritik \u00f6neme sahiptir.<\/span><\/p>\n

            \n
          1. G\u00fcvence verin ve ger\u00e7ek\u00e7i beklentiler olu\u015fturun<\/i><\/b><\/li>\n<\/ol>\n

            Uzam\u0131\u015f COVID\u2019den iyile\u015fme s\u00fcreci yava\u015f ve de\u011fi\u015fken olabilir. Hastalar\u0131n kayg\u0131lar\u0131n\u0131 ciddiye al\u0131n, deneyimlerini ge\u00e7erli kabul edin ve ne bekleyebileceklerine dair a\u00e7\u0131k bilgi sunun. \u00d6z y\u00f6netim stratejilerini desteklemek ve d\u00fczenli takip sa\u011flamak, hastalar\u0131n iyile\u015fme s\u00fcre\u00e7leri \u00fczerinde daha fazla kontrol hissi geli\u015ftirmelerine yard\u0131mc\u0131 olabilir.<\/span><\/p>\n

            Ay\u015feg\u00fcl Bak\u0131r <\/span><\/i>taraf\u0131ndan T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n","protected":false},"featured_media":5171,"template":"","meta":{"_et_pb_use_builder":"","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","_monsterinsights_skip_tracking":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false},"class_list":["post-5018","module","type-module","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"tr","enabled_languages":["en","id","my","bg","zh","hr","cz","da","de","es","fr","gr","he","it","ja","kr","lv","lt","hu","nl","no","pl","pt","ro","ru","sk","sr","fi","et","sv","tr","uk","hi","sw","ta"],"languages":{"en":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"id":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"my":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"bg":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"zh":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"hr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"cz":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"da":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"de":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"es":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"gr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"he":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"it":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ja":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"kr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"lv":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"lt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hu":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"nl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"no":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"pt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ro":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"sk":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"et":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sv":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"tr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"uk":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sw":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"ta":{"title":true,"content":true,"excerpt":false}}},"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t