{"id":5017,"date":"2026-06-21T23:57:16","date_gmt":"2026-06-21T23:57:16","guid":{"rendered":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/?post_type=module&p=5017"},"modified":"2026-08-24T19:02:20","modified_gmt":"2026-08-24T19:02:20","slug":"module-3","status":"publish","type":"module","link":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/tr\/module\/module-3\/","title":{"rendered":"Davran\u0131\u015f de\u011fi\u015fikli\u011fi yoluyla y\u00fcksek riskli hastalarda COVID-19 komplikasyonlar\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi"},"content":{"rendered":"

Yazarlar: David Simons, Pennsylvania State \u00dcniversitesi, ABD; Ay\u015feg\u00fcl Bak\u0131r, Hacettepe \u00dcniversitesi, T\u00fcrkiye; Johanna Nurmi, Helsinki \u00dcniversitesi, Finlandiya<\/strong><\/p>\n

COVID-19 genellikle ge\u00e7mi\u015fte kalm\u0131\u015f ve yaln\u0131zca solunum sistemini etkileyen bir enfeksiyon gibi ele al\u0131nmaktad\u0131r. Ancak COVID-19, \u00f6zellikle kardiyovask\u00fcler, metabolik, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi veya solunum sistemiyle ili\u015fkili ek hastal\u0131klar\u0131 bulunan y\u00fcksek riskli bireylerde, h\u00e2l\u00e2 akut ve sistemik bir sa\u011fl\u0131k stres\u00f6r\u00fc olmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Tehdit olu\u015fturan yaln\u0131zca vir\u00fcs\u00fcn kendisi de\u011fil; ayn\u0131 zamanda tetikleyebilece\u011fi fizyolojik dekompansasyon s\u00fcrecidir.<\/span><\/p>\n

Sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 olarak klinik seyri yak\u0131ndan biliyoruz. Kronik obstr\u00fcktif akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131 (KOAH) veya interstisyel akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131 bulunan bir hasta, Akut Solunum S\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 Sendromu (ARDS) geli\u015fimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan belirgin \u00f6l\u00e7\u00fcde daha y\u00fcksek risk alt\u0131ndad\u0131r. Bu k\u0131r\u0131lganl\u0131k, <\/span>metabolik hastal\u0131klarla birlikte daha da artmaktad\u0131r<\/span><\/a>. \u00d6zellikle diyabet kontrol\u00fc yetersiz olan veya ciddi obezitesi bulunan hastalarda kronik d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczeyli inflamasyon ve mevcut endotelyal disfonksiyon, v\u00fccudu a\u015f\u0131r\u0131 inflamatuvar yan\u0131ta yatk\u0131n h\u00e2le getirmektedir. Bunun sonucunda COVID-19\u2019un tetikledi\u011fi sistemik inflamasyon; dekompanse kalp yetmezli\u011fi, yayg\u0131n mikrovask\u00fcler tromboz veya akut b\u00f6brek hasar\u0131 gibi ciddi komplikasyonlar\u0131 kolayl\u0131kla ortaya \u00e7\u0131karabilmektedir.<\/span><\/p>\n

Ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi bask\u0131lanm\u0131\u015f bireylerde ise d\u00fczensiz ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k yan\u0131t\u0131 ve uzam\u0131\u015f viral sa\u00e7\u0131l\u0131m, \u00fcst \u00fcste binen bakteriyel enfeksiyonlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan y\u00fcksek riskli bir ortam olu\u015fturarak klinik tablonun h\u0131zla a\u011f\u0131rla\u015fmas\u0131na neden olabilmektedir. Ayr\u0131ca <\/span>akut ensefalopati<\/span><\/a> ve <\/span>deliryum<\/span><\/a> gibi n\u00f6rolojik komplikasyonlar\u0131n daha s\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc biliyoruz. Bu komplikasyonlar \u00f6zellikle ya\u015fl\u0131 bireylerde y\u0131k\u0131c\u0131 sonu\u00e7lara yol a\u00e7abilmektedir; \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam aktivitelerinde ani ve ciddi i\u015flev kayb\u0131na neden olarak hastan\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltmakta, acil hastane yat\u0131\u015f\u0131 ve uzun s\u00fcreli yo\u011fun bak\u0131m gereksinimini tetikleyebilmektedir.<\/span><\/p>\n

Bu komplikasyonlar\u0131n y\u00fck\u00fc yaln\u0131zca hastalarla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Deliryum nedeniyle i\u015flevsel ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybeden ya\u015fl\u0131 bir birey veya ikincil bakteriyel pn\u00f6moni geli\u015fen ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi bask\u0131lanm\u0131\u015f bir hasta, yaln\u0131zca k\u0131sa s\u00fcreli hastane yat\u0131\u015f\u0131 gerektirmez. Bu hastalar \u00e7o\u011fu zaman karma\u015f\u0131k ve yo\u011fun acil m\u00fcdahalelere, multidisipliner y\u00f6netime ve uzun s\u00fcreli rehabilitasyona ihtiya\u00e7 duymaktad\u0131r. Bu durum sa\u011fl\u0131k sistemi genelinde zincirleme etkilere yol a\u00e7abilmektedir. Yo\u011fun bak\u0131m \u00fcniteleri ve geriatrik bak\u0131m servisleri kapasite s\u0131n\u0131r\u0131na ula\u015fabilmekte, elektif i\u015flemler ertelenebilmekte ve di\u011fer kronik hastal\u0131klar\u0131n bak\u0131m s\u00fcreklili\u011fi aksayabilmektedir.<\/span><\/p>\n

Buna ek olarak, \u00f6nlenebilir klinik k\u00f6t\u00fcle\u015fmelerin s\u00fcrekli y\u00f6netilmesi ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ani \u015fekilde kaybeden hastalar\u0131n karma\u015f\u0131k taburculuk s\u00fcre\u00e7lerinin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi; sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131nda t\u00fckenmi\u015flik ve ahlaki yaralanmaya neden olabilir. <\/span>Ahlaki yaralanma<\/span><\/a>, ki\u015finin etik veya mesleki de\u011ferleriyle \u00e7at\u0131\u015fan bi\u00e7imlerde hareket etmek zorunda kald\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan derin bir \u00e7aresizlik ve \u00e7\u0131kmaz hissini ifade etmektedir. <\/span>T\u00fckenmi\u015flik<\/span><\/a> ise i\u015fle ili\u015fkili stresin; duygusal a\u00e7\u0131dan t\u00fckenme, yeterlilik ve \u00fcretkenlik konusunda ku\u015fkular ile ki\u015fileraras\u0131 mesafelenme davran\u0131\u015flar\u0131yla birle\u015fmesi sonucu ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Hem ahlaki yaralanma hem de t\u00fckenmi\u015flik; <\/span>anksiyete, depresyon<\/span><\/a> ve <\/span>somatik semptom<\/span><\/a> d\u00fczeylerini artt\u0131rabilmekte, ayr\u0131ca hasta g\u00fcvenli\u011fi, mesle\u011fi b\u0131rakma e\u011filimi ve <\/span>sa\u011fl\u0131k hizmetlerinin genel kalitesi<\/span><\/a> \u00fczerinde do\u011frudan etkiler yaratabilmektedir.<\/span><\/p>\n

Davran\u0131\u015fsal k\u00f6pr\u00fc<\/b><\/p>\n

Hafif ba\u015flayan bir enfeksiyon ile hastane yat\u0131\u015f\u0131 aras\u0131ndaki bo\u015fluk \u00e7o\u011fu zaman davran\u0131\u015fsald\u0131r. Y\u00fcksek riskli hastalar neden t\u0131bbi yard\u0131m aramay\u0131 geciktirir ya da hastal\u0131\u011f\u0131n etkisinin en y\u00fcksek oldu\u011fu d\u00f6nemde erken antiviral ve ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi d\u00fczenleyici tedavileri reddeder?<\/span><\/p>\n

Psikoloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, hastalar\u0131n hastal\u0131\u011f\u0131n erken d\u00f6nemlerinde kendi risklerini s\u0131kl\u0131kla yanl\u0131\u015f de\u011ferlendirdi\u011fini g\u00f6stermektedir. \u00d6rne\u011fin ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi bask\u0131lanm\u0131\u015f bir hasta hafif bir \u00f6ks\u00fcr\u00fc\u011f\u00fc s\u0131radan bir \u00fcst solunum yolu enfeksiyonu sanabilir ve komplikasyonlar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in h\u0131zla daralan m\u00fcdahale penceresini fark etmeyebilir. Benzer \u015fekilde, deliryumun erken evresindeki ya\u015fl\u0131 bir birey kendi klinik k\u00f6t\u00fcle\u015fmesini do\u011fru de\u011ferlendiremeyebilir ya da bak\u0131m ihtiyac\u0131n\u0131 ifade etmekte zorlanabilir.<\/span><\/p>\n

Bunun yan\u0131nda, risk alg\u0131s\u0131ndaki bili\u015fsel ve duygusal yanl\u0131l\u0131klar da gecikmeye yol a\u00e7abilir. \u00d6rne\u011fin konjestif kalp yetmezli\u011fi olan bir hasta, COVID-19 kaynakl\u0131 a\u011fr\u0131y\u0131 mevcut kronik g\u00f6\u011f\u00fcs a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak normalle\u015ftirebilir. <\/span>Yeni bir tehditle ba\u015f etmek d\u00fc\u015f\u00fcncesi t\u00fckenmi\u015f hissettirdi\u011fi i\u00e7in riski ink\u00e2r edebilir<\/span><\/a> ya da \u00f6zellikle semptomlar\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7ta hafif oldu\u011fu durumlarda a\u015f\u0131r\u0131 <\/span>iyimserlik yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/span><\/a> g\u00f6stererek y\u00fcksek risk grubunda oldu\u011funu g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rabilir.<\/span><\/p>\n

Tedaviye y\u00f6nelik \u00e7ekinceler de yayg\u0131nd\u0131r. Hastalar yeni ila\u00e7lara g\u00fcvenmeyebilir, ba\u015fkalar\u0131na \u201cy\u00fck olmak\u201d istemedikleri i\u00e7in semptomlar\u0131n\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmseyebilir ya da karma\u015f\u0131k sa\u011fl\u0131k sistemi s\u00fcre\u00e7lerini y\u00f6netme d\u00fc\u015f\u00fcncesi kar\u015f\u0131s\u0131nda bunalm\u0131\u015f hissedebilir.<\/span><\/p>\n

Bu bo\u015flu\u011fu yaln\u0131zca klinik bilgiyle kapatmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u00d6nlenebilir hastane yat\u0131\u015flar\u0131n\u0131 azaltmak, hastalar\u0131 korumak ve sa\u011fl\u0131k hizmetlerinin kapasitesini s\u00fcrd\u00fcrebilmek i\u00e7in davran\u0131\u015f bilimini rutin klinik g\u00f6r\u00fc\u015fmelere entegre etmemiz gerekir. Oda\u011f\u0131m\u0131z\u0131 yaln\u0131zca t\u0131bbi bilgi sunmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p, hasta ve bak\u0131m verenlerin davran\u0131\u015f de\u011fi\u015fikli\u011fini aktif bi\u00e7imde desteklemeye kayd\u0131rmal\u0131y\u0131z.<\/span><\/p>\n

Belirli <\/span>davran\u0131\u015f de\u011fi\u015ftirme teknikleri<\/span><\/a> kullan\u0131larak y\u00fcksek riskli hastalar\u0131n ve destek a\u011flar\u0131n\u0131n komplikasyonlar a\u011f\u0131rla\u015fmadan harekete ge\u00e7mesi g\u00fc\u00e7lendirilebilir. Bu proaktif yakla\u015f\u0131m, hastalar\u0131 ve bak\u0131m verenleri pasif bak\u0131m al\u0131c\u0131lar\u0131 olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p kendi sa\u011fl\u0131k durumlar\u0131n\u0131n aktif takip\u00e7ileri h\u00e2line getirir ve sonu\u00e7 olarak sa\u011fl\u0131k sisteminin kapasitesinin korunmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flar.<\/span><\/p>\n

Pratik \u00f6neriler<\/b><\/p>\n

COVID-19 komplikasyonlar\u0131n\u0131n y\u00fck\u00fcn\u00fc azaltmak i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki kan\u0131ta dayal\u0131 \u00fc\u00e7 Davran\u0131\u015f De\u011fi\u015fikli\u011fi Tekni\u011fini y\u00fcksek riskli hastalar ve bak\u0131m verenlerle yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z g\u00f6r\u00fc\u015fmelere entegre edin:<\/span><\/p>\n

    \n
  1. Ki\u015fiye \u00f6zel \u201cHastal\u0131k G\u00fcn\u00fc\u201d eylem planlar\u0131n\u0131 hastayla birlikte olu\u015fturun<\/i><\/b><\/li>\n<\/ol>\n

    \u201cKendinizi daha k\u00f6t\u00fc hissederseniz bizi aray\u0131n\u201d gibi genel \u00f6nerilerden ka\u00e7\u0131n\u0131n. \u00d6zellikle deliryum riski ta\u015f\u0131yan ya\u015fl\u0131 bireylerin bak\u0131m verenleri dahil olmak \u00fczere y\u00fcksek riskli hastalar\u0131n net ve objektif klinik g\u00f6stergelere ihtiyac\u0131 vard\u0131r.<\/span><\/p>\n

    Nas\u0131l uygulan\u0131r?<\/span><\/i><\/p>\n

    Somut bir plan haz\u0131rlay\u0131n. Solunumsal ve bili\u015fsel riskler i\u00e7in tetikleyici belirtileri a\u00e7\u0131k\u00e7a tan\u0131mlay\u0131n:<\/span><\/p>\n

    \u201cOksijen sat\u00fcrasyonunuz %92\u2019nin alt\u0131na d\u00fc\u015ferse VEYA ani kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcnl\u00fck i\u015flerde zorlanma fark ederseniz, hemen \u015fu klinik numaras\u0131n\u0131 aray\u0131n.\u201d<\/span><\/p>\n

    Diyabet hastalar\u0131nda yerle\u015fik \u201chastal\u0131k g\u00fcn\u00fc kurallar\u0131n\u0131\u201d a\u00e7\u0131k\u00e7a devreye sokun: Kan \u015fekeri \u00f6l\u00e7\u00fcm s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtin (\u00f6rne\u011fin her d\u00f6rt saatte bir \u00f6l\u00e7\u00fcm yap\u0131lmas\u0131) ve belirli oral antidiyabetiklerin ge\u00e7ici olarak durdurulmas\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesi i\u00e7in hastan\u0131n aile hekimi veya re\u00e7eteleyen sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fan\u0131yla hemen ileti\u015fime ge\u00e7mesini \u00f6nerin. \u00d6rne\u011fin SGLT2 inhibit\u00f6rlerinin ge\u00e7ici olarak kesilmesi, \u00f6glisemik ketoasidoz riskini azaltmak a\u00e7\u0131s\u0131ndan gerekli olabilir. Hastalar\u0131n ve bak\u0131m verenlerin gerekli evde izlem ekipmanlar\u0131n\u0131 kullanma konusunda e\u011fitim ald\u0131\u011f\u0131ndan emin olun.<\/span><\/p>\n

      \n
    1. Tedaviye y\u00f6nelik \u00e7ekinceleri azaltmak i\u00e7in riski ki\u015fiselle\u015ftirin<\/i><\/b><\/li>\n<\/ol>\n

      Hastalar semptomlar\u0131 \u201chafif\u201d hissettikleri i\u00e7in erken antiviral tedavi konusunda teredd\u00fct ediyorsa, riski do\u011frudan ki\u015finin mevcut kronik hastal\u0131\u011f\u0131yla ili\u015fkilendirerek daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr h\u00e2le getirin.<\/span><\/p>\n

      Nas\u0131l uygulan\u0131r?<\/span><\/i><\/p>\n

      \u201cCOVID-19 tehlikelidir\u201d demek yerine sonucu ki\u015fiselle\u015ftirin:<\/span><\/p>\n

      \u201cBa\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sisteminiz bask\u0131land\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu vir\u00fcs, \u015fu anda yaln\u0131zca bo\u011faz a\u011fr\u0131n\u0131z olsa bile ciddi bir bakteriyel zat\u00fcrrenin geli\u015fmesine zemin haz\u0131rlayabilir. Bu ila\u00e7, bakteriler kal\u0131c\u0131 hasara yol a\u00e7madan \u00f6nce vir\u00fcs\u00fcn temizlenmesine yard\u0131mc\u0131 olur.\u201d<\/span><\/p>\n

        \n
      1. Sosyal destek sistemini harekete ge\u00e7irin<\/i><\/b><\/li>\n<\/ol>\n

        K\u0131r\u0131lgan durumdaki hastalar \u00e7o\u011fu zaman hastayken sa\u011fl\u0131k sistemi i\u00e7inde ilerlemenin yorucu olmas\u0131 nedeniyle ya da akut bili\u015fsel gerileme nedeniyle harekete ge\u00e7emedikleri i\u00e7in bak\u0131m aray\u0131\u015f\u0131n\u0131 geciktirir.<\/span><\/p>\n

        Nas\u0131l uygulan\u0131r?<\/span><\/i><\/p>\n

        Rutin bir poliklinik g\u00f6r\u00fc\u015fmesinde \u015fu soruyu sorun:<\/span><\/p>\n

        \u201cYar\u0131n test sonucunuz pozitif \u00e7\u0131karsa sizi eczaneye ya da klini\u011fe kim g\u00f6t\u00fcrebilir?\u201d<\/span><\/p>\n

        Bir \u201cbak\u0131m destek ki\u015fisi\u201d belirleyin (aile \u00fcyesi, kom\u015fu vb.) ve bu ki\u015fiyi eylem plan\u0131na dahil edin. Bu yakla\u015f\u0131m \u00f6zellikle ya\u015fl\u0131 bireyler i\u00e7in kritik \u00f6nemdedir; belirlenmi\u015f bir bak\u0131m verenin deliryum belirtilerini bilmesi, erken klinik k\u00f6t\u00fcle\u015fmenin fark edilmesini ve zaman\u0131nda m\u00fcdahale edilmesini sa\u011flayarak sistem kaynakl\u0131 gecikmelerin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilir.<\/span><\/p>\n

        Ay\u015feg\u00fcl Bak\u0131r <\/span><\/i>ve<\/span> Belgin \u00dcnal <\/span><\/i>taraf\u0131ndan T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n","protected":false},"featured_media":5170,"template":"","meta":{"_et_pb_use_builder":"","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","_monsterinsights_skip_tracking":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false},"class_list":["post-5017","module","type-module","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"tr","enabled_languages":["en","id","my","bg","zh","hr","cz","da","de","es","fr","gr","he","it","ja","kr","lv","lt","hu","nl","no","pl","pt","ro","ru","sk","sr","fi","et","sv","tr","uk","hi","sw","ta"],"languages":{"en":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"id":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"my":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"bg":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"zh":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"hr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"cz":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"da":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"de":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"es":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"gr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"he":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"it":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ja":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"kr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"lv":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"lt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hu":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"nl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"no":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"pt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ro":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"sk":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"et":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sv":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"tr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"uk":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sw":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"ta":{"title":true,"content":true,"excerpt":false}}},"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t