{"id":4947,"date":"2026-06-21T23:59:26","date_gmt":"2026-06-21T23:59:26","guid":{"rendered":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/?post_type=module&p=4947"},"modified":"2026-07-17T13:56:47","modified_gmt":"2026-07-17T13:56:47","slug":"module-1","status":"publish","type":"module","link":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/tr\/module\/module-1\/","title":{"rendered":"Y\u00fcksek riskli COVID-19 hastalar\u0131 g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131l\u0131yor mu? Klinik uygulamada erken tan\u0131n\u0131n iyile\u015ftirilmesi"},"content":{"rendered":"

Yazarlar: Astin Sokang, Kristen Krida Wacana \u00dcniversitesi, Endonezya; Triana Kesuma Dewi, Airlangga \u00dcniversitesi, Endonezya; Yuhang Zhu, Shandong Second Medical \u00dcniversitesi, \u00c7in; Gill ten Hoor, Maastricht \u00dcniversitesi, Hollanda<\/strong><\/p>\n

Pek \u00e7ok yeti\u015fkin i\u00e7in COVID-19, <\/span>yorgunluk, \u00f6ks\u00fcr\u00fck veya hafif ate\u015f<\/span><\/a> gibi genellikle hafif belirtilere yol a\u00e7ar. Ancak belirli sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131 bulunan ki\u015filerde enfeksiyon, hastaneye yat\u0131\u015fa ya da ciddi komplikasyonlara neden olabilir. Bu nedenle y\u00fcksek riskli hastalar\u0131n erken d\u00f6nemde belirlenmesi kritik \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r; zira tedaviler, semptomlar\u0131n ba\u015flamas\u0131ndan k\u0131sa s\u00fcre sonra uyguland\u0131\u011f\u0131nda en etkili sonucu vermektedir.<\/span><\/p>\n

G\u00fcncel veriler<\/span><\/a>, a\u011f\u0131r COVID-19 riskinin ya\u015fla birlikte ve kardiyovask\u00fcler hastal\u0131k, diyabet, obezite, kronik akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131, kanser ve imm\u00fcnosupresyon gibi altta yatan sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131yla birlikte artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. \u00d6zellikle ileri ya\u015fta olan ve birden fazla kronik hastal\u0131\u011f\u0131 bulunan bireylerde a\u011f\u0131r hastal\u0131k geli\u015fme riski daha y\u00fcksektir.<\/span><\/p>\n

Antiviral tedavilerin hastal\u0131\u011f\u0131n a\u011f\u0131r seyrini \u00f6nlemede en etkili oldu\u011fu d\u00f6nem, semptom ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren ilk be\u015f g\u00fcn i\u00e7indedir. Bu nedenle y\u00fcksek riskli hastalar\u0131n h\u0131zl\u0131 bi\u00e7imde belirlenmesi b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc tedavi, gecikmi\u015f olsa bile, uzam\u0131\u015f viral replikasyon ya\u015fayan hastalarda bile fayda sa\u011flayabilmektedir.<\/span><\/p>\n

Y\u00fcksek riskli hastalar neden zaman zaman g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131l\u0131yor?<\/strong><\/p>\n

Klinik rehberler a\u00e7\u0131k \u00f6neriler sunmas\u0131na ra\u011fmen, erken tedavi i\u00e7in uygun hastalar her zaman zaman\u0131nda belirlenemeyebilir. Klinik uygulamada sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 bazen altta yatan risk fakt\u00f6rlerinden \u00e7ok semptomlar\u0131n \u015fiddetine odaklanabilir. Hafif semptomlarla ba\u015fvuran hastalar, komplikasyon riskini art\u0131ran fakt\u00f6rlere sahip olsalar bile her zaman ileri de\u011ferlendirmeye y\u00f6nlendirilmeyebilir.<\/span><\/p>\n

Bunun yan\u0131 s\u0131ra a\u011f\u0131r hastal\u0131k riski, genellikle tek bir y\u00fcksek risk fakt\u00f6r\u00fcnden de\u011fil, birden fazla orta d\u00fczey risk fakt\u00f6r\u00fcn\u00fcn bir araya gelmesinden kaynaklan\u0131r. <\/span>Klinik rehberler<\/span><\/a>; altta yatan ko\u015fullar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n a\u011f\u0131r hastal\u0131k riskini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulamaktad\u0131r. Bu nedenle, hastalar\u0131 yaln\u0131zca tek bir tan\u0131ya g\u00f6re de\u011ferlendirmek yerine; ileri ya\u015f, hipertansiyon ve fazla kilolu olma gibi fakt\u00f6rleri birlikte ele alan b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir risk profili de\u011ferlendirmesi yap\u0131lmas\u0131 \u00f6nemlidir.<\/span><\/p>\n

Klinik uygulamada yo\u011fun i\u015f y\u00fck\u00fc ve zaman bask\u0131s\u0131 da bu duruma katk\u0131da bulunabilmektedir. Sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131; eksik hasta \u00f6yk\u00fcs\u00fc veya ilgili risk fakt\u00f6rlerini a\u00e7\u0131k\u00e7a i\u015faretlemeyen t\u0131bbi kay\u0131tlar gibi yetersiz bilgilerle karar vermek zorunda kalabilmektedir. Sonu\u00e7 olarak, risk fakt\u00f6rleri hemen fark edilmedi\u011finde \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 g\u00f6zden ka\u00e7abilmektedir.<\/span><\/p>\n

Yap\u0131sal ve davran\u0131\u015fsal engeller de hastalar\u0131n zaman\u0131nda sa\u011fl\u0131k hizmetine eri\u015fimini etkileyebilmektedir. <\/span>Pandemi boyunca y\u00fcr\u00fct\u00fclen ara\u015ft\u0131rmalar<\/span><\/a>, etnik az\u0131nl\u0131k gruplar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra sosyoekonomik a\u00e7\u0131dan dezavantajl\u0131 topluluklarda COVID-19 enfeksiyonu, hastaneye yat\u0131\u015f ve \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131n\u0131n daha y\u00fcksek oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Bu e\u015fitsizlikler k\u0131smen sa\u011fl\u0131k hizmetlerine ve tedaviye eri\u015fimdeki farkl\u0131l\u0131klarla ili\u015fkilidir.<\/span><\/p>\n

Di\u011fer bir problem ise hastalar\u0131n sa\u011fl\u0131k hizmetine ba\u015fvurmay\u0131 geciktirmesi olabilir. Bir\u00e7ok ki\u015fi hafif semptomlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck risk anlam\u0131na geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnebilir veya tedavilerin erken d\u00f6nemde ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda daha etkili oldu\u011funun fark\u0131nda olmayabilir. Gerekli y\u00f6nlendirmeyi alamayan hastalar tedavinin etkili oldu\u011fu zaman penceresini ka\u00e7\u0131rabilir.<\/span><\/p>\n

Buna ek olarak, zaman i\u00e7inde risk alg\u0131s\u0131ndaki de\u011fi\u015fimler de bu durumda etkili olabilmektedir. Pandeminin erken d\u00f6nemlerinde risk fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\u0131n daha y\u00fcksek olmas\u0131, daha temkinli bir klinik yakla\u015f\u0131m\u0131 beraberinde getirmi\u015ftir. Ancak zamanla durumun iyile\u015fmesiyle birlikte hafif vakalar daha az acil olarak alg\u0131lanabilmekte; bu da hem hastalarda hem de sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131nda riskin sistematik bi\u00e7imde de\u011ferlendirilmesine y\u00f6nelik motivasyonu azaltabilmektedir.<\/span><\/p>\n

Davran\u0131\u015f bilimi y\u00fcksek riskli hastalar\u0131n daha etkili bi\u00e7imde belirlenmesini nas\u0131l destekleyebilir?<\/strong><\/p>\n

\u0130lk bak\u0131\u015fta bu sorun tamamen klinik bir konu gibi g\u00f6r\u00fcnebilir. Ancak davran\u0131\u015f bilimi, sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n y\u00fcksek riskli hastalar\u0131 daha tutarl\u0131 bi\u00e7imde belirlemesine yard\u0131mc\u0131 olabilecek pratik ara\u00e7lar sunmaktad\u0131r. Sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 \u00e7o\u011fu zaman yo\u011fun bili\u015fsel y\u00fck alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Hat\u0131rlat\u0131c\u0131lar ve kontrol listeleri kullan\u0131larak karar verme s\u00fcrecinin sadele\u015ftirilmesi, sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n temel risk fakt\u00f6rlerini yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bi\u00e7imde g\u00f6zden ge\u00e7irmesine yard\u0131mc\u0131 olarak yaln\u0131zca haf\u0131za ve sezgilere dayal\u0131 karar verme e\u011filimini azaltabilir. Elektronik sa\u011fl\u0131k kay\u0131tlar\u0131 da (mevcut oldu\u011fu durumlarda) erken tan\u0131mlamay\u0131 destekleyebilir. Ya\u015f, kronik hastal\u0131k veya imm\u00fcnosupresyon gibi bilinen risk fakt\u00f6rlerine sahip hastalar\u0131 i\u015faretleyen otomatik uyar\u0131 sistemleri, sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n tedavi uygunlu\u011funu h\u0131zl\u0131 bi\u00e7imde de\u011ferlendirmesine yard\u0131mc\u0131 olabilir.<\/span><\/p>\n

Risk ve erken tedavinin \u00f6nemi hakk\u0131nda hasta ile a\u00e7\u0131k ileti\u015fim kurulmas\u0131, y\u00fcksek riskli hastalar\u0131n erken d\u00f6nemde belirlenmesini destekleyebilir. Hastalar kendi risklerini daha iyi anlad\u0131klar\u0131nda, semptomlar k\u00f6t\u00fcle\u015fene kadar beklemek yerine, pozitif test sonucunun ard\u0131ndan sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131na daha erken ba\u015fvurma e\u011filiminde olabilirler.<\/span><\/p>\n

Buna ek olarak, hedefe y\u00f6nelik sorular sormak (\u00f6rne\u011fin, \u201cTedaviye h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde ula\u015fman\u0131z\u0131 zorla\u015ft\u0131rabilecek durumlar neler?\u201d) veya sa\u011fl\u0131k hizmetine eri\u015fim konusundaki endi\u015feleri dile getirmek, fark edilmeyen engellerin ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilir. \u00d6rne\u011fin, sa\u011fl\u0131k hizmetine ba\u015fvurmay\u0131 te\u015fvik ederken \u201cBir doktora g\u00f6r\u00fcnmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz\u201d gibi genel bir \u00f6neri \u00e7o\u011fu zaman yeterince etkili olmazken; \u201cBu hafta aile hekiminizden veya bir sa\u011fl\u0131k kurulu\u015fundan randevu alabilirsiniz, isterseniz size yak\u0131n bir sa\u011fl\u0131k kurulu\u015fu bulman\u0131za yard\u0131mc\u0131 olabilirim\u201d gibi daha somut y\u00f6nlendirmeler daha etkili olabilmektedir.<\/span><\/p>\n

Ki\u015finin kendi klinik kararlar\u0131n\u0131 sorgulamas\u0131 da bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilir. \u00d6rne\u011fin, ayn\u0131 klinik profile sahip farkl\u0131 bir hastaya da ayn\u0131 \u00f6nerinin verilip verilmeyece\u011fini ya da ayn\u0131 tedavi karar\u0131n\u0131n al\u0131n\u0131p al\u0131nmayaca\u011f\u0131n\u0131 sorgulamak, sa\u011fl\u0131k hizmetindeki istemsiz farkl\u0131l\u0131klar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flayabilir.<\/span><\/p>\n

Temel \u00e7\u0131kar\u0131mlar<\/strong><\/p>\n

Y\u00fcksek riskli COVID-19 hastalar\u0131n\u0131n belirlenmesini iyile\u015ftirmek i\u00e7in her zaman b\u00fcy\u00fck sistem de\u011fi\u015fiklikleri gerekli de\u011fildir. \u00c7o\u011fu zaman, klinik i\u015f ak\u0131\u015flar\u0131nda, tarama s\u00fcre\u00e7lerinde ve ileti\u015fim uygulamalar\u0131nda yap\u0131lacak k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fczenlemeler anlaml\u0131 farklar yaratabilir. Klinik \u00f6nerilerin davran\u0131\u015f biliminden elde edilen bilgilerle birle\u015ftirilmesi, sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n y\u00fcksek riskli hastalar\u0131 zaman\u0131nda belirlemesine ve uygun tedavi de\u011ferlendirmesini gecikmeden yapmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilir. COVID-19 ve gelecekte ortaya \u00e7\u0131kabilecek bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131k salg\u0131nlar\u0131 ba\u011flam\u0131nda, klinik uygulamalardaki bu k\u00fc\u00e7\u00fck iyile\u015ftirmeler a\u011f\u0131r hastal\u0131klar\u0131n \u00f6nlenmesine ve ya\u015famlar\u0131n kurtar\u0131lmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flayabilir.<\/span><\/p>\n

Pratik \u00f6neriler<\/strong><\/p>\n

    \n
  1. COVID-19 de\u011ferlendirmelerinde k\u0131sa bir risk tarama kontrol listesi kullan\u0131n<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

    Pozitif test sonucu olan veya semptom g\u00f6steren hastalarla yap\u0131lan her de\u011ferlendirmede, ileri ya\u015f, kardiyovask\u00fcler hastal\u0131k, diyabet, obezite, kronik akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131, kanser ve imm\u00fcnosupresyon gibi yayg\u0131n y\u00fcksek risk fakt\u00f6rlerini h\u0131zl\u0131 \u015fekilde g\u00f6zden ge\u00e7irin. Bu yakla\u015f\u0131m, \u00f6zellikle yo\u011fun hasta de\u011ferlendirme s\u00fcre\u00e7leri s\u0131ras\u0131nda y\u00fcksek riskli hastalar\u0131n g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltabilir.<\/span><\/p>\n

      \n
    1. Tek bir hastal\u0131ktan ziyade k\u00fcm\u00fclatif riski de\u011ferlendirin<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

      Hastalarda \u00e7o\u011fu zaman belirgin tek bir y\u00fcksek risk durumundan ziyade birden fazla orta d\u00fczey risk fakt\u00f6r\u00fc bulunmaktad\u0131r. Antiviral tedavi uygunlu\u011fu de\u011ferlendirilirken yaln\u0131zca tek bir fakt\u00f6re odaklanmak yerine; ya\u015f, komorbiditeler ve klinik ba\u011flam\u0131 birlikte ele alan genel risk de\u011ferlendirmesi yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

        \n
      1. Tedavi i\u00e7in kritik s\u00fcre i\u00e7inde h\u0131zl\u0131 de\u011ferlendirmeye \u00f6ncelik verin<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

        Erken COVID-19 tedavileri, semptom ba\u015flang\u0131c\u0131ndan k\u0131sa s\u00fcre sonra ba\u015fland\u0131\u011f\u0131nda en etkili sonucu vermektedir. Pozitif test sonucu olan y\u00fcksek riskli hastalar\u0131n tedavi uygunlu\u011fu a\u00e7\u0131s\u0131ndan h\u0131zl\u0131 \u015fekilde de\u011ferlendirilebilmesi i\u00e7in a\u00e7\u0131k ve standartla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f i\u015f ak\u0131\u015flar\u0131 olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7; ayn\u0131 g\u00fcn klinik de\u011ferlendirme yap\u0131lmas\u0131n\u0131, \u00f6zel triyaj s\u00fcre\u00e7lerini veya mevcut durumlarda elektronik sa\u011fl\u0131k kay\u0131tlar\u0131 \u00fczerinden otomatik uyar\u0131 sistemlerini i\u00e7erebilir.<\/span><\/p>\n

          \n
        1. Risk hakk\u0131nda hastalarla a\u00e7\u0131k bir ileti\u015fim kurun<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

          Kronik hastal\u0131\u011f\u0131 olan bireyler, a\u011f\u0131r COVID-19 a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha y\u00fcksek risk ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131n\u0131n fark\u0131nda olmayabilir. Belirli sa\u011fl\u0131k durumlar\u0131n\u0131n riski nas\u0131l etkiledi\u011fini hastalara a\u00e7\u0131klay\u0131n ve pozitif test sonucu almalar\u0131 veya semptom geli\u015ftirmeleri durumunda gecikmeden sa\u011fl\u0131k hizmetine ba\u015fvurmalar\u0131n\u0131 te\u015fvik edin.<\/span><\/p>\n

            \n
          1. Tedavi kararlar\u0131n\u0131 standartla\u015ft\u0131r\u0131n<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

            Tedavi kararlar\u0131n\u0131 algoritmik triyaj s\u00fcre\u00e7leri ve klinik skorlama sistemleri ile standartla\u015ft\u0131rmak, \u00f6znel sezgilere ve kestirme de\u011ferlendirmelere ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 azaltabilir. Bir hastan\u0131n ileri de\u011ferlendirme veya tedaviye ihtiya\u00e7 duymad\u0131\u011f\u0131na karar vermeden \u00f6nce k\u0131sa bir de\u011ferlendirme yapmak faydal\u0131 olabilir: \u201cAyn\u0131 t\u0131bbi profile sahip ba\u015fka bir hasta i\u00e7in de ayn\u0131 karar\u0131 verir miydim?\u201d<\/span><\/p>\n

            Klinik kararlar\u0131n bilin\u00e7li \u015fekilde g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi, sa\u011fl\u0131k hizmetindeki istemsiz farkl\u0131l\u0131klar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131na ve kararlar\u0131n varsay\u0131mlar yerine klinik gereksinimlere dayand\u0131r\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilir.<\/span><\/p>\n

            Belgin \u00dcnal <\/span><\/i>taraf\u0131ndan T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n","protected":false},"featured_media":5168,"template":"","meta":{"_et_pb_use_builder":"","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","_monsterinsights_skip_tracking":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false},"class_list":["post-4947","module","type-module","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"tr","enabled_languages":["en","id","my","bg","zh","hr","cz","da","de","es","fr","gr","he","it","ja","kr","lv","lt","hu","nl","no","pl","pt","ro","ru","sk","sr","fi","et","sv","tr","uk","hi","sw","ta"],"languages":{"en":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"id":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"my":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"bg":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"zh":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"hr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"cz":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"da":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"de":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"es":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"gr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"he":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"it":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ja":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"kr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"lv":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"lt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hu":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"nl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"no":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"pt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ro":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"sk":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"et":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sv":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"tr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"uk":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sw":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"ta":{"title":true,"content":true,"excerpt":false}}},"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t