{"id":5018,"date":"2026-06-21T23:56:40","date_gmt":"2026-06-21T23:56:40","guid":{"rendered":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/?post_type=module&p=5018"},"modified":"2026-09-10T09:24:19","modified_gmt":"2026-09-10T09:24:19","slug":"module-4","status":"publish","type":"module","link":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/sr\/module\/module-4\/","title":{"rendered":"\u017divot posle kovida-19: Upravljanje dugoro\u010dnim zdravstvenim posledicama"},"content":{"rendered":"

Autori: Dominika Kwasnicka, University of Melbourne, Australija; Rizmina Rilwan, nezavisna istra\u017eiva\u010dica iz \u0160ri Lanke<\/strong><\/p>\n

Kovid-19 posle akutne faze: \u0161ta jo\u0161 uvek u\u010dimo<\/b><\/p>\n

Dok je akutna faza kovida-19 bila u fokusu globalne pa\u017enje, njegove dugoro\u010dne posledice sve vi\u0161e se prepoznaju u klini\u010dkoj praksi. <\/span>Svetska zdravstvena organizacija (SZO) prepoznaje<\/span><\/a> odre\u0111ene populacije kao one sa vi\u0161im rizikom od razvoja post-kovid sindroma nakon infekcije SARS-CoV-2. Ovo uklju\u010duje \u017eene, starije osobe, pu\u0161a\u010de, osobe sa prekomernom telesnom masom ili gojazne, one sa ve\u0107 postoje\u0107im hroni\u010dnim zdravstvenim stanjima i osobe sa invaliditetom.<\/span><\/p>\n

Mnogi nastavljaju da imaju simptome nedeljama ili mesecima nakon infekcije, dok se kod drugih razvijaju nova ili pogor\u0161ana hroni\u010dna stanja. Razumevanje ovih dugoro\u010dnih efekata od su\u0161tinskog je zna\u010daja za pru\u017eanje efikasne nege fokusirane na pacijenta, posebno za starije osobe i one koji su ve\u0107 u riziku od hroni\u010dnih bolesti. Za zdravstvene radnike, ovo zahteva pomak od akutnog upravljanja ka kontinuiranom pra\u0107enju, prevenciji i koordinisanom planiranju nege.<\/span><\/p>\n

\u0160ta je dugotrajni kovid i kako razumeti ovo slo\u017eeno stanje<\/b><\/p>\n

Dugotrajni kovid<\/span><\/a>, poznat i kao post-kovid sindrom, defini\u0161e se kao nastavak ili razvoj novih simptoma tri meseca nakon inicijalne infekcije sa SARS-CoV-2, s tim da ovi simptomi traju najmanje dva meseca bez drugog obja\u0161njenja (ovo je definicija SZO; definicije se neznatno razlikuju u zavisnosti od organizacije). Uobi\u010dajeni simptomi uklju\u010duju umor, kratko\u0107u daha, kognitivne te\u0161ko\u0107e (\u201emagla u glavi”), bol u grudima i poreme\u0107aje spavanja. Ovi simptomi mogu varirati i \u010desto zahvataju vi\u0161e organa. Klini\u010dari bi trebalo da budu svesni da je prezentacija simptoma \u010desto nespecifi\u010dna i mo\u017ee zahtevati \u0161iroku, sistemsku procenu.<\/span><\/p>\n

Procene prevalencije razlikuju se, ali dugotrajni kovid izgleda \u010de\u0161\u0107e poga\u0111a <\/span>starije osobe<\/span><\/a>, osobe sa <\/span>ve\u0107 postoje\u0107im stanjima<\/span><\/a> i one koji su imali <\/span>te\u017ei inicijalni oblik bolesti<\/span><\/a>. Me\u0111utim, mo\u017ee zahvatiti i osobe koje su imale blagu ili \u010dak asimptomatsku infekciju, \u0161to ga \u010dini \u0161irokim i nepredvidljivim sindromom.<\/span><\/p>\n

Kako kovid-19 uti\u010de na rizik od hroni\u010dnih bolesti<\/b><\/p>\n

Sve vi\u0161e dokaza pokazuje da je kovid-19 povezan sa razvojem ili pogor\u0161anjem <\/span>hroni\u010dnih bolesti<\/span><\/a>. Na primer, neki pacijenti razvijaju <\/span>novodijagnostikovani dijabetes<\/span><\/a> nakon infekcije, mogu\u0107e zbog virusnih efekata na funkciju pankreasa ili metaboli\u010dkih promena uzrokovanih upalom. Sli\u010dno, <\/span>kardiovaskularne komplikacije<\/span><\/a> kao \u0161to su o\u0161te\u0107enje miokarda, aritmije i pove\u0107an rizik od sr\u010dane insuficijencije prime\u0107ene su \u010dak i nakon oporavka od akutne bolesti. Kontinuirano pra\u0107enje kardiometaboli\u010dkih faktora rizika stoga je va\u017ena komponenta post-kovid nege.<\/span><\/p>\n

Ove asocijacije nagla\u0161avaju potrebu da se kovid-19 posmatra ne samo kao akutna respiratorna infekcija, ve\u0107 kao stanje sa sistemskim i dugotrajnim zdravstvenim implikacijama. Za pacijente koji ve\u0107 \u017eive sa hroni\u010dnim bolestima, kovid-19 mo\u017ee ubrzati progresiju bolesti ili zakomplikovati upravljanje bole\u0161\u0107u.<\/span><\/p>\n

Starije osobe posle kovida-19: Kroz oporavak, pogor\u0161anje i otpornost<\/b><\/p>\n

Starije osobe<\/span><\/a> nesrazmerno su pogo\u0111ene kako akutnim, tako i dugoro\u010dnim uticajima kovida-19. <\/span>Osobe starije od 65 godina<\/span><\/a> sklonije su dugotrajnom kovidu i komplikacijama od mla\u0111ih. Pored toga, kovid-19 mo\u017ee i pokrenuti i pogor\u0161ati postoje\u0107a hroni\u010dna stanja, kao \u0161to su kardiovaskularne i respiratorne bolesti i neurodegenerativni poreme\u0107aji.<\/span><\/p>\n

Pored medicinskih komplikacija, mnogi do\u017eivljavaju funkcionalni pad, uklju\u010duju\u0107i smanjenu pokretljivost, mi\u0161i\u0107nu slabost i gubitak nezavisnosti. <\/span>Socijalna izolacija<\/span><\/a> tokom i nakon bolesti mo\u017ee dodatno doprineti kognitivnom padu i mentalnim zdravstvenim izazovima poput depresije i anksioznosti. <\/span>Kvalitet \u017eivota<\/span><\/a> \u010desto je zna\u010dajno pogo\u0111en. \u010cak i nakon prividnog oporavka, stariji pacijenti mogu imati te\u0161ko\u0107a da se vrate na prethodni nivo funkcionisanja, \u0161to zahteva dodatno anga\u017eovanje zdravstvenih radnika, negovatelja i slu\u017ebi podr\u0161ke lokalne zajednice. Rutinska procena funkcionalnog statusa, mentalnog zdravlja i socijalne podr\u0161ke posebno je va\u017ena za ovu populaciju.<\/span><\/p>\n

Za\u0161to dugotrajni kovid zahteva timski, dugoro\u010dni pristup nezi<\/b><\/p>\n

S obzirom na \u0161irok spektar post-kovid komplikacija, multidisciplinarni pristup nezi je od su\u0161tinskog zna\u010daja. Ovo mo\u017ee uklju\u010divati doprinos izabranih lekara, specijalista (kardiologa ili endokrinologa), fizioterapeuta, psihologa i socijalnih radnika. Redovno pra\u0107enje omogu\u0107ava rano prepoznavanje novih ili pogor\u0161anih stanja i podr\u017eava pravovremene intervencije. Uspostavljanje jasnih putanja upu\u0107ivanja i komunikacijskih kanala izme\u0111u slu\u017ebi mo\u017ee pobolj\u0161ati kontinuitet nege.<\/span><\/p>\n

Va\u017eno je da nega bude individualizovana. Pacijenti sa dugotrajnim kovidom \u010desto se javljaju sa raznolikim i preklapaju\u0107im simptomima, a njihovi putevi oporavka mogu znatno varirati. Integracija razmatranja dugotrajnog kovida u postoje\u0107e planove upravljanja hroni\u010dnim bolestima mo\u017ee pobolj\u0161ati ishode i smanjiti rizik od daljih komplikacija. Zajedni\u010dko dono\u0161enje odluka i postavljanje ciljeva mo\u017ee pomo\u0107i u uskla\u0111ivanju nege sa prioritetima i kapacitetima pacijenata.<\/span><\/p>\n

Slede\u0107i koraci: Svest, poverenje i kontinuitet u praksi<\/b><\/p>\n

Zdravstveni radnici igraju klju\u010dnu ulogu u prepoznavanju i re\u0161avanju dugoro\u010dnih posledica kovida-19. Podizanje svesti kod pacijenata, uva\u017eavanje njihovih simptoma i pru\u017eanje jasnih smernica mogu smanjiti nesigurnost i pobolj\u0161ati saradnju u le\u010denju. Izgradnja poverenja da se razgovara o dugotrajnom kovidu va\u017ena je komponenta klini\u010dke prakse.<\/span><\/p>\n

Kako istra\u017eivanja nastavljaju da se razvijaju, va\u017eno je ostati informisan i fleksibilan. Dugoro\u010dni teret kovida-19 verovatno \u0107e se nastaviti, \u010dine\u0107i ga kriti\u010dnom komponentom upravljanja hroni\u010dnim bolestima u godinama koje dolaze. Kontinuirano stru\u010dno usavr\u0161avanje (uklju\u010duju\u0107i i ovu obuku) i integracija novih dokaza u praksu bi\u0107e od su\u0161tinskog zna\u010daja za optimizaciju ishoda pacijenata.<\/span><\/p>\n

Prakti\u010dne preporuke<\/b><\/p>\n

    \n
  1. Proaktivno pitajte o dugotrajnim simptomima<\/b>
    \n<\/span>Tokom rutinskih konsultacija, pitajte pacijente o dugotrajnim simptomima nakon kovida-19, \u010dak i ako je inicijalna infekcija bila blaga. Umor, kratko\u0107a daha i kognitivne promene \u010desto se nedovoljno prijavljuju. Ciljana pitanja omogu\u0107avaju rano prepoznavanje, pravovremenu procenu i upu\u0107ivanje gde je to potrebno.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

    2. Skrining za nova ili pogor\u0161ana hroni\u010dna stanja<\/b>
    \n<\/span>Pratite znake novodijagnostikovanog dijabetesa, kardiovaskularnih komplikacija ili pogor\u0161anja postoje\u0107ih stanja. Ovo mo\u017ee uklju\u010divati proveru nivoa glukoze u krvi, krvnog pritiska i sr\u010danih simptoma. Integracija ovog skrininga u post-kovid pra\u0107enje mo\u017ee pomo\u0107i u ranom otkrivanju komplikacija.<\/span><\/p>\n

    3. Podr\u0161ka funkcionalnom oporavku kod starijih osoba<\/b>
    \n<\/span>Podsti\u010dite postepen povratak fizi\u010dkoj aktivnosti, prilago\u0111enoj kapacitetu pacijenta. Rehabilitacija i planiranje aktivnosti trebalo bi da budu individualizovani, jer neki pacijenti do\u017eivljavaju pogor\u0161anje simptoma nakon prekomernog napora. Upu\u0107ivanje na fizioterapiju ili usluge rehabilitacije mo\u017ee podr\u017eati pokretljivost, snagu i nezavisnost. Razmatranje kognitivnog i mentalnog zdravstvenog skrininga, posebno kod pacijenata koji su do\u017eiveli produ\u017eenu izolaciju, je tako\u0111e va\u017eno.<\/span><\/p>\n

    4. Usvajanje multidisciplinarnog pristupa<\/b>
    \n<\/span>Koordini\u0161ite negu izme\u0111u disciplina gde je to mogu\u0107e. Pacijenti sa slo\u017eenim ili dugotrajnim simptomima mogu imati koristi od kombinovane podr\u0161ke medicinskih, srodnih zdravstvenih i psihosocijalnih usluga. Jasna komunikacija izme\u0111u pru\u017ealaca usluga klju\u010dna je za izbegavanje fragmentirane nege.<\/span><\/p>\n

    5. Pru\u017eanje podr\u0161ke i postavljanje realnih o\u010dekivanja<\/b>
    \n<\/span>Oporavak od dugotrajnog kovida mo\u017ee biti spor i promenljiv. Prepoznajte zabrinutost pacijenata, uva\u017eite njihova iskustva i pru\u017eite jasne informacije o tome \u0161ta da o\u010dekuju. Podr\u0161ka pacijentima da sami upravljaju svojim zdravljem i njihovo redovno pra\u0107enje mogu pomo\u0107i da preuzmu ve\u0107u kontrolu nad sopstvenim oporavkom.<\/span><\/p>\n

    Prevod: dr Aleksandra Lazi\u0107<\/span><\/p>\n","protected":false},"featured_media":5171,"template":"","meta":{"_et_pb_use_builder":"","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false},"class_list":["post-5018","module","type-module","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.5","language":"sr","enabled_languages":["en","id","my","bg","zh","hr","cz","da","de","es","fr","gr","he","it","ja","kr","lv","lt","hu","nl","no","pl","pt","ro","ru","sk","sr","fi","et","sv","tr","uk","hi","sw","ta"],"languages":{"en":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"id":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"my":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"bg":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"zh":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"hr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"cz":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"da":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"de":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"es":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"gr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"he":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"it":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ja":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"kr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"lv":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"lt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hu":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"nl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"no":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"pt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ro":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"sk":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"et":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sv":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"tr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"uk":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sw":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"ta":{"title":true,"content":true,"excerpt":false}}},"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t