{"id":5017,"date":"2026-06-21T23:57:16","date_gmt":"2026-06-21T23:57:16","guid":{"rendered":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/?post_type=module&p=5017"},"modified":"2026-08-24T19:02:20","modified_gmt":"2026-08-24T19:02:20","slug":"module-3","status":"publish","type":"module","link":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/sr\/module\/module-3\/","title":{"rendered":"Prevencija komplikacija kovida-19 kod pacijenata visokog rizika kroz promenu pona\u0161anja"},"content":{"rendered":"

Autori: David Simons, Pennsylvania State University, SAD; Ay\u015feg\u00fcl Bak\u0131r, Hacettepe University, Turska; Johanna Nurmi, University of Helsinki, Finska<\/strong><\/p>\n

Kovid-19 se obi\u010dno opisuje u pro\u0161lom vremenu i isklju\u010divo kao respiratorna infekcija. Me\u0111utim, kovid-19 ostaje akutni sistemski stresor zdravlja, posebno za visokorizi\u010dne pacijente sa ve\u0107 postoje\u0107im kardiovaskularnim, metaboli\u010dkim, imunolo\u0161kim ili respiratornim komorbiditetima. Pretnju ne predstavlja samo virus, ve\u0107 i lanac fiziolo\u0161ke dekompenzacije koji on mo\u017ee da pokrene.<\/span><\/p>\n

Kao zdravstveni radnici, poznajemo klini\u010dki tok. Pacijent sa hroni\u010dnom opstruktivnom bole\u0161\u0107u plu\u0107a ili intersticijskom bole\u0161\u0107u plu\u0107a suo\u010dava se sa drasti\u010dno povi\u0161enim rizikom od akutnog respiratornog distres sindroma. <\/span>Ovu ranjivost produbljuju metaboli\u010dka stanja<\/span><\/a>; kod pacijenata sa lo\u0161e kontrolisanim dijabetesom ili te\u0161kom gojaznosti, hroni\u010dna niskostepena upala i bazalna disfunkcija endotela pripremaju organizam za hiperinflamatornu reakciju. Zbog toga sistemska upala izazvana kovidom-19 mo\u017ee brzo dovesti do sr\u010dane dekompenzacije, stvaranja krvnih ugru\u0161aka u sitnim krvnim sudovima ili akutnog o\u0161te\u0107enja bubrega.<\/span><\/p>\n

Kod imunokompromitovanih osoba, disregulisana imunska reakcija i produ\u017eeno izlu\u010divanje virusa stvaraju visokorizi\u010dno okru\u017eenje za superponiranu bakterijsku infekciju, brzo poja\u010davaju\u0107i klini\u010dku ozbiljnost. Pored toga, vidimo pove\u0107ane stope neurolo\u0161kih komplikacija, uklju\u010duju\u0107i <\/span>akutnu encefalopatiju<\/span><\/a> i <\/span>delirijum<\/span><\/a>. Ovo je posebno te\u0161ko za starije pacijente, jer \u010desto dolazi do naglog i ozbiljnog pada u sposobnosti obavljanja svakodnevnih aktivnosti, \u0161to ugro\u017eava njihovu samostalnost i mo\u017ee zahtevati hitnu hospitalizaciju i dugotrajno intenzivno le\u010denje.<\/span><\/p>\n

Teret ovih komplikacija daleko prevazilazi individualnog pacijenta. Kada starija osoba izgubi svoju funkcionalnu osnovu usled delirijuma ili kada imunokompromitovani pacijent razvije sekundarnu bakterijsku pneumoniju, nije re\u010d samo o kratkom prijemu. Potrebne su im slo\u017eene, intenzivne hitne intervencije, multidisciplinarne konsultacije i \u010desto produ\u017eena rehabilitacija. Posledice se ose\u0107aju u \u010ditavom zdravstvenom sistemu. Odeljenja intenzivne nege i gerontolo\u0161ka odeljenja dostignu kapacitet, planirani zahvati se otkazuju, a kontinuitet nege za druge hroni\u010dne bolesti biva naru\u0161en.<\/span><\/p>\n

Pored toga, konstantni pritisak upravljanja ovim predupredivim pogor\u0161anjima i upravljanje slo\u017eenim otpusnim putanjama kod pacijenata koji su naglo izgubili nezavisnost mogu doprineti izgaranju i moralnoj povredi zdravstvenih radnika. <\/span>Moralna povreda<\/span><\/a> odnosi se na duboki ose\u0107aj zarobljenosti koji nastaje kada zdravstveni radnik postupa na na\u010din koji je u sukobu sa njegovim eti\u010dkim ili profesionalnim vrednostima. <\/span>Izgaranje<\/span><\/a>, s druge strane, nastaje kada se profesionalni stresori spoje s emocionalnom iscrpljeno\u0161\u0107u, sumnjom u sopstvenu kompetentnost i produktivnost, i povla\u010denjem iz me\u0111uljudskih odnosa. I moralna povreda i izgaranje mogu pove\u0107ati <\/span>nivoe anksioznosti, depresije<\/span><\/a> i <\/span>somatskih simptoma<\/span><\/a>, i direktno uticati na bezbednost pacijenata, razmi\u0161ljanje o napu\u0161tanju profesije i <\/span>ukupni kvalitet zdravstvene za\u0161tite<\/span><\/a>.<\/span><\/p>\n

Bihejvioralni most<\/b><\/p>\n

Od pona\u0161anja pacijenta \u010desto zavisi da li \u0107e do\u0107i samo do blage infekcije ili pak do bolni\u010dkog le\u010denja. Za\u0161to pacijenti visokog rizika \u010dekaju pre nego \u0161to potra\u017ee pomo\u0107 ili odbijaju ranu antivirusnu i imunomodulatornu terapiju \u2013 upravo u trenutku kada bi im najvi\u0161e koristila?<\/span><\/p>\n

Psiholo\u0161ka istra\u017eivanja ukazuju da pacijenti \u010desto pogre\u0161no procenjuju sopstveni rizik u ranim fazama bolesti. Imunokompromitovani pacijent mo\u017ee imati blagi ka\u0161alj i pretpostaviti da se radi o standardnoj infekciji gornjeg respiratornog trakta, propu\u0161taju\u0107i trenutka u kojem se jo\u0161 uvek mogu spre\u010diti dalje komplikacije. Sli\u010dno tome, starija osoba u ranoj fazi delirijuma ne mo\u017ee precizno da proceni sopstveno klini\u010dko pogor\u0161anje niti da zagovara za sopstvenu negu.<\/span><\/p>\n

Pored toga, kognitivna i emocionalna pristranost u percepciji rizika tako\u0111e mo\u017ee dovesti do odlaganja. Na primer, pacijent sa kongestivnom sr\u010danom insuficijencijom mo\u017ee normalizovati bol uzrokovan kovidom-19 jer je naviknut na postoje\u0107i hroni\u010dni bol u grudima. Mo\u017ee <\/span>poricati<\/span><\/a> rizik jer je preplavljen novom pretnjom ili mo\u017ee pokazati <\/span>pristrasnost ka optimizmu<\/span><\/a>, posebno kada su u ranim fazama simptomi blagi, ne prepoznaju\u0107i da pripada visokorizi\u010dnoj grupi.<\/span><\/p>\n

Oklevanje u vezi sa le\u010denjem ostaje prisutno: pacijenti su mo\u017eda nepoverljivi prema novim lekovima, umanjuju simptome kako ne bi bili \u201eteret” ili se ose\u0107aju zbunjeno pred slo\u017eenim zdravstvenim sistemom.<\/span><\/p>\n

Samo klini\u010dko znanje ne mo\u017ee da premosti taj jaz. Ako \u017eelimo da smanjimo broj hospitalizacija koje se mogu izbe\u0107i i za\u0161titimo i na\u0161e pacijente i kapacitete zdravstvenog sistema, moramo znanja o ljudskom pona\u0161anju da ugradimo u svakodnevne konsultacije. To zna\u010di pomeranje fokusa sa pukog preno\u0161enja medicinskih informacija ka aktivnom podr\u017eavanju promene pona\u0161anja kod pacijenata i njihovih negovatelja.<\/span><\/p>\n

Primenom specifi\u010dnih <\/span>tehnika promene pona\u0161anja<\/span><\/a>, visokorizi\u010dni pacijenti i njihove mre\u017ee podr\u0161ke mogu biti osna\u017eeni da deluju pre nego \u0161to komplikacije postanu ozbiljne. Ovaj proaktivni pristup transformi\u0161e pacijenta i negovatelje iz pasivnih primalaca nege u aktivne u\u010desnike u sopstvenom zdravstvenom nadzoru, \u0161to ujedno \u0161titi i kapacitet sistema.<\/span><\/p>\n

Prakti\u010dne preporuke<\/b><\/p>\n

Da biste smanjili teret komplikacija prouzorkovane kovidom-19, objedinite ove tri tehnike promene pona\u0161anja zasnovane na dokazima u konsultacije sa visokorizi\u010dnim pacijentima i njihovim negovateljima:<\/span><\/p>\n

    \n
  1. Zajedni\u010dko kreiranje prilago\u0111enih akcionih planova za \u201ebolesne dane”<\/b><\/li>\n<\/ol>\n

    Izbegavajte generi\u010dke savete poput \u201eJavite nam se ako se ose\u0107ate gore”. Visokorizi\u010dni pacijenti, a posebno negovatelji starijih osoba u riziku od delirijuma, trebaju precizne, objektivne klini\u010dke okida\u010de.<\/span><\/p>\n

    Kako primeniti:<\/i><\/b> Napi\u0161ite konkretan plan. Za respiratorne i kognitivne rizike, defini\u0161ite okida\u010de: \u201eAko saturacija kiseonika padne ispod 92% ILI ako primetite naglu konfuziju i te\u0161ko\u0107e sa dnevnim aktivnostima, odmah pozovite ovaj broj klinike”. Za pacijente sa dijabetesom, eksplicitno aktivirajte uspostavljena \u201epravila za bolesne dane”: defini\u0161ite potrebnu u\u010destalost merenja glukoze (npr. testiranje svakih \u010detiri sata) i uputite pacijenta da odmah kontaktira izabranog lekara ili lekara specijalistu radi pregleda privremene obustave odre\u0111enih oralnih hipoglikemika (kao \u0161to su SGLT2 inhibitori radi prevencije euglicemi\u010dke ketoacidoze). Osigurajte da su pacijenti i njihovi negovatelji obu\u010deni za kori\u0161\u0107enje potrebne opreme za ku\u0107ni nadzor.<\/span><\/p>\n

    2. Personalizacija pretnje radi prevazila\u017eenja oklevanja<\/b><\/p>\n

    Kada pacijenti oklevaju pri uzimanju ranih antivirusnih lekova jer smatraju da su im simptomi \u201eblagi”, preformuli\u0161ite rizik direktno u kontekstu njihovog specifi\u010dnog komorbiditeta kako biste pove\u0107ali relevantnost.<\/span><\/p>\n

    Kako primeniti:<\/i><\/b> Umesto izjave \u201eKovid-19 je opasan”, personalizujte posledicu: \u201eZbog toga \u0161to je va\u0161 imunski sistem oslabljen, ovaj virus mo\u017ee lako dovesti do razvoja te\u0161ke bakterijske pneumonije, \u010dak i ako imate samo bolno grlo u ovom trenutku. Ovaj lek poma\u017ee u eliminisanju virusa pre nego \u0161to te bakterije stignu da izazovu trajnu \u0161tetu”.<\/span><\/p>\n

    3. Aktiviranje sistema socijalne podr\u0161ke<\/b><\/p>\n

    Ranjivi pacijenti \u010desto odla\u017eu negu jer je snala\u017eenje u zdravstvenom sistemu dok su bolesni iscrpljuju\u0107e ili zato \u0161to akutni kognitivni pad onemogu\u0107ava da pravovremeno reaguju.<\/span><\/p>\n

    Kako primeniti:<\/i><\/b> Tokom rutinskog ambulantnog pregleda, pitajte: \u201eAko Vam sutra test bude pozitivan, ko \u0107e vas odvesti u apoteku ili kliniku?”. Identifikujte \u201e\u0161ampiona nege” (\u010dlan porodice, kom\u0161ija) i uklju\u010dite ih u akcioni plan. Ovo je od vitalnog zna\u010daja za starije osobe; ako negovatelj ili negovateljica nau\u010di da prepozna znake delirijuma, klini\u010dko pogor\u0161anje mo\u017ee se uo\u010diti na vreme i pravovremeno reagovati, zaobilaze\u0107i sistemska ka\u0161njenja.<\/span><\/p>\n

    Prevod: dr Aleksandra Lazi\u0107<\/span><\/p>\n","protected":false},"featured_media":5170,"template":"","meta":{"_et_pb_use_builder":"","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","_monsterinsights_skip_tracking":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false},"class_list":["post-5017","module","type-module","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"sr","enabled_languages":["en","id","my","bg","zh","hr","cz","da","de","es","fr","gr","he","it","ja","kr","lv","lt","hu","nl","no","pl","pt","ro","ru","sk","sr","fi","et","sv","tr","uk","hi","sw","ta"],"languages":{"en":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"id":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"my":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"bg":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"zh":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"hr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"cz":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"da":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"de":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"es":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"gr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"he":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"it":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ja":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"kr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"lv":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"lt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hu":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"nl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"no":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"pt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ro":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"sk":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"et":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sv":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"tr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"uk":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sw":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"ta":{"title":true,"content":true,"excerpt":false}}},"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t