{"id":609,"date":"2017-03-28T05:22:28","date_gmt":"2017-03-28T05:22:28","guid":{"rendered":"http:\/\/practicalhealthpsychology.com\/?p=609"},"modified":"2025-11-04T14:48:02","modified_gmt":"2025-11-04T14:48:02","slug":"fear-is-a-bad-counselor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/pl\/2017\/03\/fear-is-a-bad-counselor\/","title":{"rendered":"L\u0119k jest z\u0142ym doradc\u0105"},"content":{"rendered":"

Dr Gjalt-Jorn Peters, Open University, Netherlands<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Wzbudzanie l\u0119ku jest technik\u0105 powszechnie stosowan\u0105 w celu zmiany zachowania. Przyk\u0142adem mog\u0105 by\u0107 zdj\u0119cia umieszczane na opakowaniach wyrob\u00f3w tytoniowych<\/u>, czy te\u017c te rozpowszechniane w ramach kampanii zniech\u0119caj\u0105cych do stosowania substancji psychoaktywnych<\/u> lub propaguj\u0105cych zapinanie pas\u00f3w bezpiecze\u0144stwa<\/u> podczas jazdy samochodem. Pomimo popularno\u015bci i powszechno\u015bci komunikat\u00f3w l\u0119kotw\u00f3rczych wyniki bada\u0144 wskazuj\u0105 na ich ograniczon\u0105 skuteczno\u015b\u0107 i to zar\u00f3wno dla zmiany zachowa\u0144 niepo\u017c\u0105danych, jak i wzrostu \u015bwiadomo\u015bci zdrowotnej w og\u00f3le.<\/p>\n

Jak to mo\u017cliwe? Czy ludzie nie powinni si\u0119 ba\u0107 rzeczy, kt\u00f3re szkodz\u0105 ich zdrowiu? Z pewno\u015bci\u0105, ka\u017cdy, kto tylko wiedzia\u0142by o konsekwencjach palenia, u\u017cywania metaamfetaminy, czy jazdy bez zapi\u0119tych pas\u00f3w bezpiecze\u0144stwa, nigdy nie robi\u0142by tego, prawda? Jednak nie do ko\u0144ca…<\/p>\n

 <\/p>\n

<\/p>\n

 <\/p>\n

Wzbudzanie l\u0119ku<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Jednym z powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych wzbudzanie l\u0119ku jest powszechnie stosowan\u0105 technik\u0105 w kampaniach zwi\u0105zanych ze zdrowiem publicznym, jest przekonanie os\u00f3b za nie odpowiedzialnych, \u017ce wiedz\u0105, jak inni si\u0119 zachowuj\u0105. My\u015bl\u0105, \u017ce to, co powstrzymuje ich przed podejmowaniem zachowa\u0144 szkodliwych, b\u0119dzie r\u00f3wnie skuteczne u innych: \u201eGdyby tylko ci ludzie wiedzieli o niebezpiecze\u0144stwie…\u201d.<\/p>\n

Tym samym, kwestia ryzyka zwi\u0105zanego z podejmowaniem zachowa\u0144 szkodliwych jest obecna w \u015brodkach masowego przekazu, na r\u00f3\u017cnych etapach edukacji oraz w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych. Czy te informacje nie docieraj\u0105 do os\u00f3b z grup podwy\u017cszonego ryzyka? Czy te\u017c mo\u017ce nie s\u0105 wystarczaj\u0105co silne i przera\u017caj\u0105ce?<\/p>\n

 <\/p>\n

Za stosowaniem technik wzbudzaj\u0105cych l\u0119k stoi przekonanie, \u017ce konfrontowanie ludzi z ryzykiem, jakie niesie za sob\u0105 podejmowanie zachowa\u0144 szkodliwych, prze\u0142amie ich mechanizmy obronne i sprawi, \u017ce dwa razy pomy\u015bl\u0105, zanim si\u0119gn\u0105 po papierosa lub narkotyki. I rzeczywi\u015bcie, je\u015bli spyta\u0107 nieprofesjonalist\u00f3w, co powstrzymuje ich przed zrobieniem czego\u015b szkodliwego dla zdrowia, zazwyczaj wska\u017c\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 ryzyka zwi\u0105zanego z tym dzia\u0142aniem.<\/p>\n

Wiadomo jednak ju\u017c od dawna, \u017ce taka deklaracja mo\u017ce by\u0107 z\u0142udna: ludzie nie zawsze zdaj\u0105 sobie spraw\u0119 z motyw\u00f3w swojego post\u0119powania. Pytanie ich o przyczyny (nie)podejmowania okre\u015blonej aktywno\u015bci mo\u017ce by\u0107 bardzo przydatne przy tworzeniu interwencji maj\u0105cych na celu zmian\u0119 zachowa\u0144 zdrowotnych. Jednak trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce osoby te nie s\u0105 ekspertami w dziedzinie zmiany zachowa\u0144 i nie mo\u017cna od nich oczekiwa\u0107 odpowiedzialno\u015bci za trafno\u015b\u0107 proponowanych rozwi\u0105za\u0144.<\/p>\n

 <\/p>\n

O popularno\u015bci stosowania komunikat\u00f3w zagra\u017caj\u0105cych decyduje nie tylko to, \u017ce s\u0105 intuicyjnie wybierane jako potencjalnie skuteczne, ale te\u017c niedostrzeganie sposob\u00f3w alternatywnych. Nie wszyscy praktycy znaj\u0105 opracowane przez ekspert\u00f3w sposoby zmiany zachowa\u0144 (por. mapowanie interwencji, lista metod zmiany zachowa\u0144)<\/u> oparte na teorii psychologicznej i wynikach bada\u0144 naukowych.<\/p>\n

Zrozumia\u0142e jest wi\u0119c to, \u017ce praktycy stosuj\u0105 g\u0142\u00f3wnie techniki oparte na wzbudzaniu l\u0119ku ze wzgl\u0119du na \u0142atwy do nich dost\u0119p i z\u0142udn\u0105 \u201ezdroworozs\u0105dkowo\u015b\u0107\u201d tego post\u0119powania. Ale dlaczego to w og\u00f3le mo\u017ce by\u0107 problemem?<\/p>\n

 <\/p>\n

Jedyn\u0105 rzecz\u0105, jakiej nale\u017cy si\u0119 obawia\u0107, jest sam l\u0119k<\/strong><\/p>\n

Problemem jest to, \u017ce cz\u0142owiek nie zawsze zachowuje si\u0119 racjonalnie, a ewolucja cz\u0119sto nie zaprogramowa\u0142a nas do robienia rzeczy, kt\u00f3rymi aktualnie si\u0119 zajmujemy.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142czesny cz\u0142owiek specjalizuje si\u0119 w utrzymywaniu pozytywnego obrazu siebie. A jednym ze sposob\u00f3w realizacji tego celu s\u0105 zniekszta\u0142cenia poznawcze.<\/p>\n

Ludzie s\u0105 generalnie zainteresowani informacjami o zagro\u017ceniu i gdy tylko to mo\u017cliwe, usi\u0142uj\u0105 r\u00f3\u017cnymi sposobami zredukowa\u0107 wywo\u0142any przez nie dyskomfort. W przypadku prostych zachowa\u0144 nie stanowi to problemu. Kiedy ostrze\u017cemy kogo\u015b, by nie jad\u0142 surowego kurczaka, najprawdopodobniej przyzna nam racj\u0119. Sprawa komplikuje si\u0119 w przypadku bardziej z\u0142o\u017conych zachowa\u0144, w realizacj\u0119 kt\u00f3rych wyra\u017aniej zaanga\u017cowana jest nasza percepcja siebie.<\/p>\n

 <\/p>\n

Rzucanie palenia jest trudne. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 palaczy chce to zrobi\u0107. Kiedy jednak \u2013 z ro\u017cnych powod\u00f3w \u2013 nie s\u0105 w stanie tego zrobi\u0107, obraz ich samych jest zagro\u017cony.<\/p>\n

Trudno bowiem nazwa\u0107 zabaw\u0105 co\u015b, w co ludzie si\u0119 wik\u0142aj\u0105, maj\u0105c pe\u0142n\u0105 i bolesn\u0105 wiedz\u0119 na temat p\u0142yn\u0105cego z tego niebezpiecze\u0144stwa. W takiej sytuacji potrafimy jednak pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 wieloma sposobami, kt\u00f3re obni\u017caj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 zagro\u017cenia. Tym samym, je\u015bli nie jeste\u015bmy stanie pozby\u0107 si\u0119 szkodliwego zachowania, mo\u017cemy reagowa\u0107 defensywnie, by chroni\u0107 pozytywny wizerunek siebie: albo poprzez bagatelizowanie zagro\u017ce\u0144, albo przez koncentrowanie si\u0119 na pozytywnych aspektach w\u0142asnego obrazu. Palacz mo\u017ce zatem przywo\u0142ywa\u0107 przyk\u0142ad swojej babci, kt\u00f3ra przez 40 lat pali\u0142a dwie paczki papieros\u00f3w dziennie i nadal zachowuje zdrowie (\u201ePalenie nie jest takie gro\u017ane\u201d); mo\u017ce te\u017c t\u0142umaczy\u0107, \u017ce trenuje pi\u0119\u0107 razy w tygodniu lub spo\u017cywa p\u00f3\u0142 kilo broku\u0142\u00f3w ka\u017cdego dnia (\u201eJestem przecie\u017c zdrow\u0105 osob\u0105\u201d). Te reakcje obronne pozwalaj\u0105 ludziom utrzymywa\u0107 pozytywny obraz siebie, a w konsekwencji – kontynuowa\u0107 zachowania szkodliwe.<\/p>\n

 <\/p>\n

Opisywane procesy by\u0142y przedmiotem bada\u0144 przez ponad 60 lat. Poniewa\u017c jest to jednak temat nadal budz\u0105cy kontrowersje, nasz zesp\u00f3\u0142 badawczy przeanalizowa\u0142 krytycznie badania w tym obszarze. Sprawdzali\u015bmy, dlaczego cz\u0119\u015b\u0107 bada\u0144 potwierdzi\u0142a wysok\u0105 skuteczno\u015b\u0107 oddzia\u0142ywa\u0144 opartych na l\u0119ku, podczas gdy wyniki pozosta\u0142ych wskazywa\u0142y na odwrotne konsekwencje. Na podstawie przeprowadzonego przegl\u0105du literatury okaza\u0142o si\u0119, \u017ce l\u0119k dzia\u0142a na zmian\u0119 zachowania, tylko wtedy, gdy jest powi\u0105zany z interwencjami wzmacniaj\u0105cymi przekonanie ludzi o mo\u017cliwo\u015bci wyeliminowania zagro\u017cenia. Innymi s\u0142owy, gdy ludzie byli przekonani, \u017ce mog\u0105 unikn\u0105\u0107 zagro\u017cenia odpowiednio modyfikuj\u0105c swoje zachowanie, wzbudzanie w nich l\u0119ku okazywa\u0142o si\u0119 sensowne. Je\u015bli ludzie w to nie wierzyli, a mimo to wzbudzano w nich l\u0119k, to informacja o niebezpiecze\u0144stwie nie tylko by\u0142a nieskuteczna, ale z czasem przynosi\u0142a wr\u0119cz odwrotny skutek.<\/p>\n

Je\u015bli straszenie ludzi nie jest efektywnym sposobem na zmian\u0119 ich zachowania, co zatem jest skuteczne?<\/p>\n

 <\/p>\n

Praktyczne wskaz\u00f3wki <\/strong><\/p>\n