{"id":5017,"date":"2026-06-21T23:57:16","date_gmt":"2026-06-21T23:57:16","guid":{"rendered":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/?post_type=module&p=5017"},"modified":"2026-07-20T07:36:56","modified_gmt":"2026-07-20T07:36:56","slug":"module-3","status":"publish","type":"module","link":"https:\/\/practicalhealthpsychology.com\/pl\/module\/module-3\/","title":{"rendered":"Zapobieganie powik\u0142aniom COVID-19 u pacjent\u00f3w z grupy wysokiego ryzyka poprzez zmian\u0119 zachowania"},"content":{"rendered":"

Autorzy: David Simons (Pennsylvania State University, USA); Ay\u015feg\u00fcl Bak\u0131r (Hacettepe University, Turcja); Johanna Nurmi (University of Helsinki, Finlandia)<\/strong><\/p>\n

COVID-19 bywa zwykle opisywany w czasie przesz\u0142ym i wy\u0142\u0105cznie jako infekcja uk\u0142adu oddechowego. Tymczasem COVID-19 pozostaje ostrym, og\u00f3lnoustrojowym obci\u0105\u017ceniem dla zdrowia, szczeg\u00f3lnie u pacjent\u00f3w z grupy wysokiego ryzyka, z istniej\u0105cymi wcze\u015bniej chorobami uk\u0142adu sercowo-naczyniowego, metabolicznymi, immunologicznymi lub oddechowymi. Zagro\u017ceniem nie jest sam wirus, ale kaskada dekompensacji fizjologicznej, kt\u00f3r\u0105 mo\u017ce wywo\u0142a\u0107.<\/span><\/p>\n

Jako personel medyczny znamy trajektori\u0119 kliniczn\u0105. Pacjent z przewlek\u0142\u0105 obturacyjn\u0105 chorob\u0105 p\u0142uc (POChP) lub \u015br\u00f3dmi\u0105\u017cszow\u0105 chorob\u0105 p\u0142uc jest nara\u017cony na drastycznie podwy\u017cszone ryzyko zespo\u0142u ostrej niewydolno\u015bci oddechowej (ARDS). <\/span>Podatno\u015b\u0107 t\u0119 pog\u0142\u0119biaj\u0105 choroby metaboliczne<\/span><\/a>; u pacjent\u00f3w ze \u017ale kontrolowan\u0105 cukrzyc\u0105 lub ci\u0119\u017ck\u0105 oty\u0142o\u015bci\u0105 przewlek\u0142y stan zapalny niskiego stopnia i wyj\u015bciowa dysfunkcja \u015br\u00f3db\u0142onka predysponuj\u0105 organizm do reakcji hiperzapalnej. W konsekwencji og\u00f3lnoustrojowy stan zapalny wywo\u0142any przez COVID-19 mo\u017ce \u0142atwo doprowadzi\u0107 do zdekompensowanej niewydolno\u015bci serca, rozleg\u0142ej zakrzepicy mikronaczyniowej lub ostrego uszkodzenia nerek.\u00a0<\/span><\/p>\n

U os\u00f3b z obni\u017con\u0105 odporno\u015bci\u0105 rozregulowana odpowied\u017a immunologiczna i przed\u0142u\u017cone wydalanie wirusa tworz\u0105 \u015brodowisko sprzyjaj\u0105ce nadka\u017ceniom bakteryjnym, szybko nasilaj\u0105c ci\u0119\u017cko\u015b\u0107 kliniczn\u0105. Ponadto obserwujemy zwi\u0119kszon\u0105 cz\u0119sto\u015b\u0107 powik\u0142a\u0144 neurologicznych, w tym <\/span>ostrej encefalopatii<\/span><\/a> i <\/span>majaczenia (delirium)<\/span><\/a>. Powik\u0142ania te s\u0105 szczeg\u00f3lnie gro\u017ane u os\u00f3b starszych, poniewa\u017c cz\u0119sto prowadz\u0105 do nag\u0142ego, powa\u017cnego pogorszenia sprawno\u015bci w zakresie czynno\u015bci dnia codziennego (ADL), wp\u0142ywaj\u0105c na samodzielno\u015b\u0107 pacjenta i wymuszaj\u0105c piln\u0105 hospitalizacj\u0119 oraz przed\u0142u\u017con\u0105 intensywn\u0105 opiek\u0119.<\/span><\/p>\n

Obci\u0105\u017cenie wynikaj\u0105ce z tych powik\u0142a\u0144 wykracza daleko poza indywidualnego pacjenta. Gdy osoba starsza traci wyj\u015bciow\u0105 sprawno\u015b\u0107 z powodu majaczenia lub u pacjenta z obni\u017con\u0105 odporno\u015bci\u0105 rozwija si\u0119 wt\u00f3rne bakteryjne zapalenie p\u0142uc, nie wystarczy kr\u00f3tka hospitalizacja. Potrzebne s\u0105 z\u0142o\u017cone, intensywne interwencje ratunkowe, opieka wielodyscyplinarna i cz\u0119sto d\u0142ugotrwa\u0142a rehabilitacja. Wywo\u0142uje to efekt domina w systemie opieki zdrowotnej. Oddzia\u0142y intensywnej terapii i oddzia\u0142y geriatryczne osi\u0105gaj\u0105 pe\u0142ne ob\u0142o\u017cenie, zabiegi planowe s\u0105 odwo\u0142ywane, a ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 opieki nad innymi chorobami przewlek\u0142ymi ulega zaburzeniu.\u00a0<\/span><\/p>\n

Ponadto ci\u0105g\u0142a presja zwi\u0105zana z leczeniem powik\u0142a\u0144, kt\u00f3rym mo\u017cna by\u0142o zapobiec, oraz trudno\u015bci z organizacj\u0105 dalszej opieki nad pacjentami, kt\u00f3rzy nagle utracili samodzielno\u015b\u0107, obci\u0105\u017caj\u0105ce zar\u00f3wno personel medyczny, jak i rodziny pacjent\u00f3w, mog\u0105 przyczynia\u0107 si\u0119 do wypalenia zawodowego i urazu moralnego w\u015br\u00f3d pracownik\u00f3w ochrony zdrowia. <\/span>Uraz moralny <\/span><\/a>to g\u0142\u0119bokie cierpienie wynikaj\u0105ce z konieczno\u015bci dzia\u0142ania wbrew w\u0142asnym warto\u015bciom etycznym lub zawodowym. <\/span>Wypalenie zawodowe<\/span><\/a> to z kolei po\u0142\u0105czenie stresu zwi\u0105zanego z prac\u0105, wyczerpania emocjonalnego, w\u0105tpliwo\u015bci co do w\u0142asnych kompetencji i produktywno\u015bci oraz wycofywania si\u0119 z relacji z innymi. Zar\u00f3wno uraz moralny, jak i wypalenie zawodowe mog\u0105 nasila\u0107 <\/span>l\u0119k, depresj\u0119<\/span><\/a> i <\/span>objawy somatyczne<\/span><\/a> , a tak\u017ce bezpo\u015brednio wp\u0142ywa\u0107 na bezpiecze\u0144stwo pacjent\u00f3w, zamiar odej\u015bcia z zawodu i <\/span>og\u00f3ln\u0105 jako\u015b\u0107 opieki zdrowotnej<\/span><\/a>.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Pomost behawioralny (zwi\u0105zany z zachowaniami pacjent\u00f3w)\u00a0<\/b><\/p>\n

Dystans mi\u0119dzy \u0142agodnym pocz\u0105tkowym zaka\u017ceniem a hospitalizacj\u0105 ma cz\u0119sto pod\u0142o\u017ce behawioralne (zwi\u0105zane z zachowaniem pacjent\u00f3w). Dlaczego pacjenci z grupy wysokiego ryzyka zwlekaj\u0105 z szukaniem pomocy lub odmawiaj\u0105 wczesnego leczenia przeciwwirusowego i immunomodulacyjnego, gdy jest ono najskuteczniejsze?<\/span><\/p>\n

Badania psychologiczne wskazuj\u0105, \u017ce pacjenci cz\u0119sto b\u0142\u0119dnie oceniaj\u0105 swoje ryzyko we wczesnych fazach choroby. Pacjent z immunosupresj\u0105 mo\u017ce odczuwa\u0107 lekki kaszel i uzna\u0107, \u017ce to zwyk\u0142a infekcja g\u00f3rnych dr\u00f3g oddechowych, nie dostrzegaj\u0105c szybko zamykaj\u0105cego si\u0119 okna na zapobie\u017cenie dalszym powik\u0142aniom. Podobnie osoba starsza we wczesnym stadium majaczenia nie jest w stanie trafnie oceni\u0107 w\u0142asnego pogarszania si\u0119 stanu ani zadba\u0107 o swoj\u0105 opiek\u0119.\u00a0<\/span><\/p>\n

Ponadto zniekszta\u0142cenia poznawcze i emocjonalne pacjenta w postrzeganiu ryzyka mog\u0105 prowadzi\u0107 do zwlekania z szukaniem pomocy. Na przyk\u0142ad pacjent z zastoinow\u0105 niewydolno\u015bci\u0105 serca mo\u017ce normalizowa\u0107 b\u00f3l wywo\u0142any COVID-19, poniewa\u017c jest przyzwyczajony do istniej\u0105cego przewlek\u0142ego b\u00f3lu w klatce piersiowej. Mo\u017ce <\/span>zaprzecza\u0107<\/span><\/a> ryzyku, poniewa\u017c jest przyt\u0142oczony perspektyw\u0105 radzenia sobie z nowym zagro\u017ceniem, lub przejawia\u0107 <\/span>tendencj\u0119 do optymizmu<\/span><\/a>, szczeg\u00f3lnie gdy objawy s\u0105 \u0142agodne na wczesnym etapie, nie rozpoznaj\u0105c, \u017ce nale\u017cy do grupy wysokiego ryzyka.\u00a0<\/span><\/p>\n

Wahanie dotycz\u0105ce leczenia pozostaje powszechne: pacjenci mog\u0105 nie ufa\u0107 nowym lekom, bagatelizowa\u0107 swoje objawy, by nie by\u0107 \u201eci\u0119\u017carem” lub nie czu\u0107 si\u0119 przyt\u0142oczeni perspektyw\u0105 poruszania si\u0119 po z\u0142o\u017conych \u015bcie\u017ckach opieki zdrowotnej.<\/span><\/p>\n

Sama wiedza kliniczna nie wystarczy, by pokona\u0107 t\u0119 przepa\u015b\u0107. Je\u015bli chcemy zmniejszy\u0107 liczb\u0119 mo\u017cliwych do unikni\u0119cia hospitalizacji, chroni\u0107 naszych pacjent\u00f3w i utrzyma\u0107 wydolno\u015b\u0107 systemu opieki zdrowotnej, musimy p\u0142ynnie w\u0142\u0105czy\u0107 nauki o zachowaniu do rutynowych konsultacji. Trzeba przesun\u0105\u0107 punkt ci\u0119\u017cko\u015bci z biernego przekazywania informacji medycznych na aktywne wspieranie zmiany zachowa\u0144 pacjent\u00f3w i ich opiekun\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Stosuj\u0105c konkretne techniki zmiany zachowa\u0144 <\/span>(BCT; z ang. <\/span>behavior change techniques)<\/span><\/i><\/a>, mo\u017cna wzmocni\u0107 sprawczo\u015b\u0107 pacjent\u00f3w z grupy wysokiego ryzyka i ich sieci wsparcia, by podj\u0119li dzia\u0142anie, zanim powik\u0142ania stan\u0105 si\u0119 powa\u017cne. To proaktywne podej\u015bcie zmienia pacjenta i jego opiekun\u00f3w z biernych odbiorc\u00f3w opieki w aktywnych uczestnik\u00f3w monitorowania w\u0142asnego zdrowia, chroni\u0105c jednocze\u015bnie wydolno\u015b\u0107 systemu.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Praktyczne zalecenia<\/b><\/p>\n

Aby zmniejszy\u0107 obci\u0105\u017cenie zwi\u0105zane z powik\u0142aniami COVID-19, w\u0142\u0105cz do swoich konsultacji z pacjentami z grupy wysokiego ryzyka i ich opiekunami trzy oparte na dowodach naukowych techniki zmiany zachowania (BCT):<\/span><\/p>\n

    \n
  1. Wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rz indywidualne plany post\u0119powania na czas choroby (\u201eSick Day\u201d)<\/b><\/li>\n<\/ol>\n

    Unikaj og\u00f3lnikowych porad typu \u201eProsz\u0119 zadzwoni\u0107, je\u015bli poczuje si\u0119 Pani\/Pan gorzej\u201d. Pacjenci z grupy wysokiego ryzyka, a zw\u0142aszcza opiekunowie os\u00f3b starszych zagro\u017conych majaczeniem, potrzebuj\u0105 precyzyjnych, obiektywnych wyzwalaczy klinicznych.<\/span><\/p>\n

    Jak to zastosowa\u0107:<\/i><\/b> Spisz konkretny plan. Dla zagro\u017ce\u0144 oddechowych i poznawczych okre\u015bl wyzwalacze: \u201eJe\u015bli saturacja spadnie poni\u017cej 92% LUB je\u015bli zauwa\u017cy Pani\/Pan nag\u0142e spl\u0105tanie (dezorientacj\u0119, trudno\u015bci z rozpoznawaniem otoczenia) i trudno\u015bci z codziennymi czynno\u015bciami, prosz\u0119 natychmiast zadzwoni\u0107 pod ten konkretny numer\u201d. U pacjent\u00f3w z cukrzyc\u0105 wyra\u017anie uruchom ustalone zasady post\u0119powania na czas choroby (ang. <\/span>sick day rules<\/span><\/i>): okre\u015bl wymagan\u0105 cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 pomiaru glikemii (np. co cztery godziny) i poinstruuj pacjenta, by niezw\u0142ocznie skontaktowa\u0142 si\u0119 z lekarzem POZ lub lekarzem prowadz\u0105cym w celu rozwa\u017cenia odstawienia niekt\u00f3rych doustnych lek\u00f3w hipoglikemizuj\u0105cych (np. inhibitor\u00f3w SGLT2, by zapobiec euglikemicznej kwasicy ketonowej). Upewnij si\u0119, \u017ce pacjenci i ich opiekunowie potrafi\u0105 obs\u0142ugiwa\u0107 wymagany sprz\u0119t do monitorowania domowego.<\/span><\/p>\n

    \u00a0<\/span><\/p>\n

      \n
    1. Spersonalizuj zagro\u017cenie, by przezwyci\u0119\u017cy\u0107 wahanie dotycz\u0105ce leczenia\u00a0<\/b><\/li>\n<\/ol>\n

      Gdy pacjenci wahaj\u0105 si\u0119 przed przyj\u0119ciem wczesnych lek\u00f3w przeciwwirusowych, bo ich objawy wydaj\u0105 si\u0119 \u201e\u0142agodne\u201d, przeformu\u0142uj ryzyko bezpo\u015brednio w odniesieniu do ich konkretnej choroby wsp\u00f3\u0142istniej\u0105cej, by zwi\u0119kszy\u0107 wyrazisto\u015b\u0107 zagro\u017cenia.<\/span><\/p>\n

      Jak to zastosowa\u0107:<\/i><\/b> Zamiast m\u00f3wi\u0107 \u201eCOVID-19 jest niebezpieczny\u201d, spersonalizuj konsekwencj\u0119: \u201ePoniewa\u017c Pani\/Pana uk\u0142ad odporno\u015bciowy jest os\u0142abiony, wirus mo\u017ce \u0142atwo doprowadzi\u0107 do ci\u0119\u017ckiego bakteryjnego zapalenia p\u0142uc, nawet je\u015bli w tej chwili dokucza tylko b\u00f3l gard\u0142a. Ten lek pomaga usun\u0105\u0107 wirusa, zanim bakterie zd\u0105\u017c\u0105 wyrz\u0105dzi\u0107 trwa\u0142e szkody\u201d.<\/span><\/p>\n

      \u00a0<\/span><\/p>\n

        \n
      1. Uruchom system wsparcia spo\u0142ecznego<\/b><\/li>\n<\/ol>\n

        Pacjenci szczeg\u00f3lnie nara\u017ceni cz\u0119sto zwlekaj\u0105 z szukaniem pomocy, poniewa\u017c poruszanie si\u0119 po systemie opieki zdrowotnej w trakcie choroby jest wyczerpuj\u0105ce, a w przypadku ostrego pogorszenia funkcji poznawczych nie s\u0105 w stanie samodzielnie dzia\u0142a\u0107.<\/span><\/p>\n

        Jak to zastosowa\u0107:<\/i><\/b> Podczas rutynowej wizyty ambulatoryjnej zapytaj: \u201eJe\u015bli jutro uzyska Pani\/Pan pozytywny wynik testu, kto zawiezie Pani\u0105\/Pana do apteki lub przychodni?\u201d Wska\u017c \u201eosob\u0119 wspieraj\u0105c\u0105\u201d (cz\u0142onka rodziny, s\u0105siada) i w\u0142\u0105cz j\u0105 do planu post\u0119powania. Jest to szczeg\u00f3lnie wa\u017cne w przypadku os\u00f3b starszych: zadbanie o to, by wyznaczony opiekun zna\u0142 objawy majaczenia, pomaga zapewni\u0107, \u017ce wczesne pogorszenie stanu zostanie zauwa\u017cone i podj\u0119te b\u0119d\u0105 odpowiednie kroki, z pomini\u0119ciem op\u00f3\u017anie\u0144 systemowych.<\/span><\/p>\n

        \u00a0<\/span><\/p>\n

        T\u0142umaczenie: Zofia Szczuka, Iga Palacz-Poborczyk<\/span><\/p>\n","protected":false},"featured_media":5170,"template":"","meta":{"_et_pb_use_builder":"","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","_monsterinsights_skip_tracking":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false},"class_list":["post-5017","module","type-module","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"pl","enabled_languages":["en","id","my","bg","zh","hr","cz","da","de","es","fr","gr","he","it","ja","kr","lv","lt","hu","nl","no","pl","pt","ro","ru","sk","sr","fi","et","sv","tr","uk","hi","sw","ta"],"languages":{"en":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"id":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"my":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"bg":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"zh":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"hr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"cz":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"da":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"de":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"es":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"gr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"he":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"it":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ja":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"kr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"lv":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"lt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hu":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"nl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"no":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"pt":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ro":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"sk":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"et":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sv":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"tr":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"uk":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"hi":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"sw":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"ta":{"title":true,"content":true,"excerpt":false}}},"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t